Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 11. Змяненне дзеясловаў прошлага часу па родах, правапіс канчаткаў

Паўтараем, як дзеясловы прошлага часу змяняюцца па ліках, а ў адзіночным ліку — па родах, і як выбраць канчатак -о або -а ў ніякім родзе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прамоў: вучань ішоў, вучаніца ішла, дзіця ішло, дзеці ішлі. Дзеянне адно і тое ж, а канчатак кожны раз іншы. Дзеяслоў прошлага часу «падладжваецца» пад таго, хто выконваў дзеянне: пад яго род і лік.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як змяняюцца дзеясловы прошлага часу і як правільна пісаць іх канчаткі?

01

Змяненне дзеясловаў прошлага часу

Дзеясловы ў форме прошлага часу адзіночнага ліку змяняюцца па родах: вучань ішоў, вучаніца ішла, дзіця ішло.

У множным ліку род не вызначаецца: вучні, вучаніцы, дзеці ішлі. Па асобах дзеясловы прошлага часу не змяняюцца: я ішоў, ты ішоў, ён ішоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Валошка ўспомніў, як гадоў пяць назад прыязджаў да іх шведскі лесавод. Швецыя ўзялася за лясную селекцыю. Мінулі дзясяткі гадоў.

Успомніў, прыязджаў — прошлы час, адз. л., м. р.; узялася — адз. л., ж. р.; мінулі — мн. л. (род не вызначаецца).

02

Як утвараюцца формы прошлага часу

Формы прошлага часу ўтвараюцца ад асновы неазначальнай формы з дапамогай суфікса -л-; у мужчынскім родзе пасля галоснай на яго месцы пішацца ў.

Канчаткі: мужчынскі род — нулявы, жаночы — -а, ніякі — -о або -а, множны лік — -і. Калі аснова заканчваецца на зычны, у мужчынскім родзе суфікса няма: цячы — цёк, цякла; несці — нёс, несла.

Паглядзім, як гэта працуе

Жыць — жыў, жыла, жыло, жылі. Быць — быў, была, было, былі. Узяць — узяў, узяла, узяло, узялі. Даць — даў, дала, дало, далі. Думаць — думаў, думала, думала, думалі. Прыйсці — прыйшоў, прыйшла, прыйшло, прыйшлі.

Гэта формы з практыкавання 91: жы-ў (суфікс ў), жы-л-а, жы-л-о, жы-л-і (суфікс -л-).

Параўноўваем і заўважаем

Формы прошлага часу адзіночнага ліку

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Неазначальная формаМужчынскі родЖаночы родНіякі род
жыцьжыўжылажыло
быцьбыўбылабыло
дацьдаўдаладало
думацьдумаўдумаладумала
прыйсціпрыйшоўпрыйшлапрыйшло
цячыцёкцяклацякло
03

Ніякі род: канчатак -о ці -а

Дзеясловы прошлага часу ніякага роду маюць канчатак -о пад націскам і -а без націску.

Гэта вынікае з акання: ненаціскны [о] у беларускай мове вымаўляецца і пішацца як а.

Паглядзім, як гэта працуе

Жыццё было́ цікавае. Свята прыйшло́. — Сонца ярка свяці́ла. Дзіця ціха сядзе́ла і ду́мала.

У жыло́, было́, дало́ націск падае на канчатак — пішам -о. У ду́мала, свяці́ла, сядзе́ла канчатак ненаціскны — пішам -а.

04

Беларускія адпаведнікі рускіх дзеясловаў

Перакладаючы дзеясловы прошлага часу з рускай мовы, захоўваем іх лік і род, але выбіраем беларускае слова і беларускія канчаткі.

Многія дзеясловы ў дзвюх мовах зусім розныя: испугался — спалохаўся, прятались — хаваліся, ложились — клаліся, угощали — частавалі, пробовала — каштавала (спрабавала), улетала — адлятала.

Паглядзім, як гэта працуе

Перапалоханыя качаняты ўцякалі і хаваліся ў траве. А злая страказа садзілася на талерку, каштавала ежу і потым адлятала.

Уцякалі, хаваліся — мн. л.; садзілася, каштавала, адлятала — адз. л., ж. р., як і ў рускім тэксце (практыкаванне 96).

Прасочваем шлях

Як напісаць дзеяслоў прошлага часу

  1. Знаходзім, хто выконвае дзеянне

    Шукаем назоўнік або займеннік — дзейнік.

    Сярод горада (цячы) рака → рака

  2. Вызначаем яго род і лік

    Рака — жаночы род, адзіночны лік.

    рака — ж. р., адз. л.

  3. Выбіраем канчатак

    М. р. — нулявы, ж. р. — -а, н. р. — -о/-а, мн. л. — -і.

    рака цякла

  4. У ніякім родзе правяраем націск

    Пад націскам -о, без націску -а.

    сонца свяці́ла, жыццё было́

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ніякі род: -о ці -а?

Вымаві дзеяслоў ніякага роду: калі націск на канчатку — пішы -о, калі не — -а.

Думай як філолаг

Дзеяслоў, які памятае род

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў дзеяслова прошлага часу можна вызначыць род, але нельга вызначыць асобу? Праверце на прыкладах: я чытаў, ты чытаў, ён чытаў; я чытала.

Зверыць разважанне

Форма чытаў аднолькавая для я, ты, ён — па асобах дзеяслоў прошлага часу не змяняецца, таму асобу па самім дзеяслове не вызначыш (яе падказвае займеннік). А род змяняе канчатак: чытаў (м. р.), чытала (ж. р.), чытала (н. р.). Таму ў адзіночным ліку род вызначаецца, а асоба — не.

Дзіця і сонца — абодва ніякага роду. Чаму ж дзіця жыло, а сонца свяціла?

Зверыць разважанне

У ніякім родзе канчатак залежыць ад націску: жыло́ — націск на канчатку, таму -о; свяці́ла — канчатак ненаціскны, а ненаціскны [о] у беларускай мове па законе акання пішацца як а. Род у абодвух словах адзін, розніца толькі ў націску.

Па-руску «стрекоза садилась на тарелку», па-беларуску «страказа садзілася на талерку». Што ў дзеясловах супадае, а што адрозніваецца?

Зверыць разважанне

Супадаюць граматычныя прыметы: прошлы час, адзіночны лік, жаночы род, канчатак -а, суфікс -л-. Адрозніваюцца гукі і літары ў слове (садзілася — з дз, бо ў беларускай мове дзеканне) і часам само слова: улетала — адлятала, пробовала — каштавала. Таму пры перакладзе трэба падбіраць беларускае слова, а не пераносіць рускае.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Змяненне па родах

    У адзіночным ліку дзеясловы прошлага часу змяняюцца па родах: ішоў, ішла, ішло.

  2. Множны лік

    У множным ліку род не вызначаецца: ішлі, думалі, былі.

  3. Без асобы

    Па асобах дзеясловы прошлага часу не змяняюцца: я, ты, ён ішоў.

  4. Суфікс прошлага часу

    Суфікс -л- (у м. р. пасля галоснай — ў): жыў, жыла, жылі.

  5. -о ці -а ў ніякім родзе

    Пад націскам -о (было, дало), без націску -а (думала, свяціла).

  6. Перакладаем уважліва

    Захоўваем род і лік, але бярэм беларускае слова: улетала — адлятала, испугался — спалохаўся.

Памятка: разбор па кроках

Дзіця (прыйсці) → дзіця — н. р., адз. л. → прыйшл.. → націск на канчатку → прыйшло.

  1. Знайдзі, хто выконвае дзеянне. Сярод горада (цячы) рака → рака.
  2. Вызнач род і лік гэтага слова. Рака — жаночы род, адзіночны лік.
  3. Выберы канчатак дзеяслова прошлага часу. Ж. р. — канчатак -а: рака цякла.

Цяпер растлумач: Як змяняюцца дзеясловы прошлага часу і як правільна пісаць іх канчаткі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як змяняюцца дзеясловы прошлага часу адзіночнага ліку?
2. Выберы правільную форму: «Вучаніца … ў школу».
3. Якая форма ніякага роду ад дзеяслова «быць»?
4. Якая форма ніякага роду ад дзеяслова «думаць»?
5. Калі дзеясловы прошлага часу ніякага роду маюць канчатак -о?
6. Вызнач род дзеяслова: «Ішоў даўгавяз, у сырую зямлю ўвяз».
7. Раскрый дужкі: «Павольна (цячы) рака».
8. Вызнач лік дзеяслова: «Мінулі дзясяткі гадоў».
9. Што можна вызначыць у дзеяслова «радаваўся»?
10. Як перакладаецца на беларускую мову «испугался»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑