Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 9. Дзеяслоў. Неазначальная форма дзеяслова. Правапіс не з дзеясловамі. Часы дзеяслова

Паўтараем, што такое неазначальная форма дзеяслова, як пішацца не з дзеясловамі і якія бываюць часы дзеяслова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай правілы з тэксту «У тэатры»: «Перш чым прайсці ў залу, трэба зняць вопратку. Нельга размаўляць у час спектакля». Дзеясловы прайсці, зняць, размаўляць не кажуць, хто і калі гэта робіць, — яны проста называюць дзеянне. Такая форма дзеяслова — пачатковая.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць неазначальную форму і часы дзеяслова і як пісаць не з дзеясловамі?

01

Неазначальная форма дзеяслова

Пачатковая форма дзеяслова — гэта неазначальная форма. Дзеясловы ў неазначальнай форме адказваюць на пытанні што рабіць? што зрабіць? і маюць суфіксы -ць, -ці або -чы: думаць, ісці, дапамагчы.

Дзеяслоў — часціна мовы, якая абазначае дзеянне прадмета. Каб знайсці пачатковую форму, ставім дзеяслоў у неазначальную форму: ведае — ведаць, вядуць — весці.

Паглядзім, як гэта працуе

Сваё месца ў зале варта адшукаць і заняць да таго, як пачнецца спектакль. Пасля заканчэння спектакля непрыгожа адразу бегчы ў гардэроб.

Адшукаць, заняць (што зрабіць?) — суфікс -ць; бегчы (што рабіць?) — суфікс -чы. Пачнецца — не неазначальная форма: гэта будучы час (што зробіцца?).

02

Часы дзеяслова

Дзеясловы маюць тры часы: цяперашні, прошлы і будучы. Час дзеяслова вызначаем па пытанні.

Цяперашні часПрошлы часБудучы час
што робіць?
што робяць?		што рабіў? што зрабіў?
што рабілі? што зрабілі?		што будзе рабіць? што зробіць?
што будуць рабіць? што зробяць?
Паглядзім, як гэта працуе

Збочваем са сцежкі ўлева, дзе невялікая дуброва. Дубы-волаты хутка выкінуць маленькія жаўтаватыя лісточкі. Людзі бераглі дуброву.

Збочваем (што робім?) — цяперашні час; выкінуць (што зробяць?) — будучы; бераглі (што рабілі?) — прошлы.

Параўноўваем і заўважаем

Формы дзеяслова і іх пытанні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ФормаПытанніПрыклады
Неазначальная формашто рабіць? што зрабіць?думаць, ісці, дапамагчы
Цяперашні часшто робіць? што робяць?едзе, ведае, вядуць
Прошлы часшто рабіў (рабілі)? што зрабіў (зрабілі)?бераглі, змоўкла, разгледзеў
Будучы часшто будзе (будуць) рабіць? што зробіць (зробяць)?сядзе, выкінуць, будуць берагчы
03

Правапіс не з дзеясловамі

Не з дзеясловамі пішацца асобна: не купіш, не цячэ, не выкінеш.

Разам пішуцца толькі дзеясловы, якія без не не ўжываюцца: ненавідзець, непакоіцца, нездаровіцца.

Паглядзім, як гэта працуе

З песні слова не выкінеш. На чужы каравай рот не разяўляй. Чужым багаццем сыты не будзеш. Адною рукою і вузла не завяжаш. Сябра за грошы не купіш. Пад ляжачы камень вада не цячэ. Учарашняга дня не дагоніш. На пустым полі і трава не расце.

Ва ўсіх прыказках практыкавання 83 не з дзеясловам пішацца асобна: дзеясловы выкінеш, разяўляй, будзеш, завяжаш, купіш, цячэ, дагоніш, расце ўжываюцца і без не.

04

Роднасныя словы і формы слова

Словы з аднолькавай часткай, у якой заключаецца асноўнае для іх лексічнае значэнне, называюцца роднаснымі, або аднакаранёвымі: лес, лясны, ляснік, падлесак, лесавік. Агульная частка роднасных слоў, якая выражае іх асноўнае лексічнае значэнне, — гэта корань.

Пры змяненні слова ўтвараюцца формы гэтага ж слова, яго лексічнае значэнне не змяняецца: зямля, зямлі, зямлю, зямлёй, (на) зямлі.

Паглядзім, як гэта працуе

Дуброва, у дуброве, дуброву; дубы-волаты.

Дуброва, у дуброве, дуброву — формы аднаго слова (змяняецца толькі канчатак). Дуброва і дубы — аднакаранёвыя словы з коранем дуб: значэнні розныя, але звязаныя.

Прасочваем шлях

Як вызначыць час дзеяслова

  1. Знаходзім дзеяслоў

    Шукаем слова, якое абазначае дзеянне.

    Сядзе ў санкі скора белая зіма → сядзе

  2. Ставім пытанне

    Пытанне ставім ад слова, да якога адносіцца дзеяслоў.

    зіма (што зробіць?) сядзе

  3. Вызначаем час па пытанні

    Што зробіць? — пытанне будучага часу.

    сядзе — будучы час

  4. Называем неазначальную форму

    Ставім дзеяслоў у пачатковую форму і знаходзім суфікс.

    сядзе → сесці (суфікс -ці)

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Не з дзеясловамі: разам ці асобна?

Вызнач, ці ўжываецца дзеяслоў без не. Калі ўжываецца — пішам асобна, калі не — разам.

Думай як філолаг

Дзеяслоў і яго формы

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пачатковую форму дзеяслова называюць неазначальнай? Параўнай: берагчы — бераглі — беражэ — будуць берагчы.

Зверыць разважанне

Форма берагчы толькі называе дзеянне і нічога не «вызначае»: не паказвае ні часу, ні асобы, ні ліку. Бераглі — прошлы час, мн. л.; беражэ — цяперашні час, 3-я асоба адз. л.; будуць берагчы — будучы час. Таму пачатковую форму і назвалі неазначальнай.

Чаму ў прыказках «Сябра за грошы не купіш», «Пад ляжачы камень вада не цячэ» не пішацца асобна, а ў слове ненавідзець — разам?

Зверыць разважанне

Не з дзеясловамі пішацца асобна, бо дзеясловы купіш, цячэ ўжываюцца і без не; не толькі адмаўляе дзеянне. А слова «навідзець» у мове няма: не тут — частка слова, таму ненавідзець, непакоіцца, нездаровіцца пішуцца разам.

Ці правільна сказаў аднакласнік: «Дубы, дуброва і дубы-волаты — гэта формы аднаго слова»?

Зверыць разважанне

Не зусім. Дубы — форма множнага ліку слова дуб. Дуброва — іншае слова (лес з дубоў) з тым жа коранем дуб, гэта аднакаранёвае слова. Формы аднаго слова маюць аднолькавае лексічнае значэнне і адрозніваюцца канчаткамі: дуброва, дубровы, у дуброве.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пачатковая форма

    Пачатковая форма дзеяслова — неазначальная: што рабіць? што зрабіць?

  2. Суфіксы неазначальнай формы

    -ць, -ці, -чы: думаць, ісці, дапамагчы.

  3. Тры часы

    Цяперашні (што робіць?), прошлы (што рабіў? што зрабіў?), будучы (што будзе рабіць? што зробіць?).

  4. Не з дзеясловамі

    Пішацца асобна: не купіш, не цячэ; разам — толькі ненавідзець, непакоіцца і падобныя.

  5. Корань і роднасныя словы

    Аднакаранёвыя словы маюць агульны корань з асноўным значэннем: лес, лясны, ляснік.

  6. Формы слова

    Пры змяненні слова лексічнае значэнне не мяняецца: зямля, зямлі, зямлёй — формы аднаго слова.

Памятка: разбор па кроках

Бераглі → пытанне што рабілі? → прошлы час → неазначальная форма берагчы (суфікс -чы).

  1. Знайдзі дзеяслоў і пастаў да яго пытанне. Людзі (што рабілі?) бераглі.
  2. Па пытанні вызнач час. Што рабілі? — пытанне прошлага часу.
  3. Назаві неазначальную форму і суфікс. Бераглі → (што рабіць?) берагчы, суфікс -чы.

Цяпер растлумач: Як адрозніць неазначальную форму і часы дзеяслова і як пісаць не з дзеясловамі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якая форма дзеяслова з’яўляецца пачатковай?
2. На якія пытанні адказваюць дзеясловы ў неазначальнай форме?
3. Што НЕ з’яўляецца суфіксам неазначальнай формы?
4. Які дзеяслоў ужыты ў прошлым часе?
5. Які дзеяслоў ужыты ў будучым часе?
6. Як пішацца не з дзеясловамі?
7. У якім слове не пішацца разам?
8. У якім радзе формы аднаго слова?
9. Што такое корань?
10. Раскрый дужкі, ужыўшы цяперашні час: «Ганначка (баяцца) пеўня».
↑

Загрузка прагрэсу…

↑