Тэкст

§ 12. Тэкст. Прыметы тэксту

Даведваемся, што такое тэкст, тэма і асноўная думка, і вучымся бачыць прыметы тэксту: тэматычнае адзінства, паслядоўнасць і звязнасць, а таксама паслядоўную і паралельную сувязь сказаў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перамяшай сказы ў запісцы сябру — і ён не зразумее, дзе і калі вы сустракаецеся. Асобныя сказы яшчэ не тэкст: трэба, каб усе яны былі пра адно, ішлі па парадку і «трымаліся» адзін за адзін. Як гэта ўладкавана ў мове?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што робіць групу сказаў тэкстам і як сказы ў тэксце звязваюцца паміж сабой?

01

Тэкст, тэма і асноўная думка

Тэкст — гэта выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна. Сказы ў тэксце аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай.

Тэма — гэта тое, пра што гаворыцца ў тэксце. Асноўная думка — гэта тое галоўнае, што выказаў аўтар у тэксце. Яна перадае адносіны аўтара да таго, пра што ён піша, яго ацэнку падзей ці з’яў.

І тэма тэксту, і яго асноўная думка могуць быць выказаны ў загалоўку.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэма: «Вясна», «Рыбалка з сябрам», «У грыбах». Асноўная думка: «Вясна — прыгожая пара года», «Удалая рыбалка», «Незвычайная сустрэча».

Загаловак «Вясна» толькі называе, пра што тэкст. Загаловак «Вясна — прыгожая пара года» ўжо паказвае, што думае пра вясну аўтар, — гэта асноўная думка.

02

Тэматычнае адзінства і паслядоўнасць

Усе сказы і часткі тэксту павінны раскрываць яго тэму і асноўную думку. Гэта і ёсць тэматычнае адзінства — адна з прымет тэксту.

У тэксце думка развіваецца паслядоўна: кожны новы сказ дапаўняе і працягвае змест тэксту, дае новую інфармацыю для разгортвання думкі. Паслядоўнасць развіцця думкі — гэта таксама прымета тэксту.

Паглядзім, як гэта працуе

Свіцязь — вельмі цікавы прыродны аб’ект. У яго не ўпадае ніводная рэчка, а выцякае толькі адна — Сваротва. Узровень вады ў возеры заўсёды аднолькавы… Магчыма, таму і існуе ў народзе шмат паданняў і легенд, звязаных з гэтым возерам (практ. 97).

Усе сказы — пра возера Свіцязь (тэматычнае адзінства). Першы сказ называе тэму, наступныя па чарзе дадаюць новыя звесткі, апошні робіць вынік (паслядоўнасць).

03

Звязнасць

Сказы ў тэксце звязваюцца па сэнсе і граматычна. Звязнасць — яшчэ адна прымета тэксту.

Сувязь бачна па словах: наступны сказ «падхоплівае» слова з папярэдняга — паўтарае яго, замяняе займеннікам або сінонімам.

Паглядзім, як гэта працуе

У маім пакоі вісіць нацюрмо́рт. Я атрымаў яго ў падарунак ад сябра-мастака. На карціне — вялікі букет у гліняным збанку. Такія збанкі сустракаюцца сёння хіба толькі ў музейных залах (практ. 99).

Нацюрморт — яго (займеннік), нацюрморт — карціна (сінонім), збанку — збанкі (паўтор слова). Калі памяняць сказы месцамі, сэнс разбурыцца.

04

Паслядоўная сувязь сказаў

Сказы ў тэксце могуць звязвацца паміж сабой з дапамогай паслядоўнай і паралельнай сувязі. Пры паслядоўнай сувязі думка развіваецца паслядоўна, кожны наступны сказ звязаны з папярэднім. У кожным наступным сказе паведамляюцца новыя звесткі, якія дапаўняюць і пашыраюць папярэдні сказ. Пры такой сувязі сказы ў тэксце нельга памяняць месцамі.

Схема: 1 → 2 → 3 → 4. Сродкамі сувязі сказаў пры паслядоўнай сувязі з’яўляюцца займеннікі, сінонімы, паўтор слоў.

  • За вёскай біла з зямлі невялікая крынічка. Каля яе спыняўся кожны падарожны, каб напіцца чыстай і сцюдзёнай вады. — займеннік: крынічка — (каля) яе.
  • У канцы лета птушкі збіраліся ў чароды, каб адляцець у далёкі вырай. На гэтым шляху крылатых падарожнікаў чакалі нялёгкія выпрабаванні. — сінанімічны выраз: птушкі — крылатыя падарожнікі.
  • Любіць Арцёмка гутарыць з дзядулем. Ад дзядулі столькі ўсяго цікавага і новага можна пачуць. — паўтор слоў: (з) дзядулем — (ад) дзядулі.
Паглядзім, як гэта працуе

Сонца толькі што паказалася з-за сасонніку. Вялікі пунсовы шар каціўся насустрач адзінокай ранішняй хмарцы. Яна хутка падала за далягляд…

Сонца — вялікі пунсовы шар (сінанімічны выраз), хмарцы — яна (займеннік). Кожны сказ трымаецца за папярэдні, як звяно ланцужка.

05

Паралельная сувязь сказаў

Сказы могуць звязвацца паралельнай сувяззю. У такім выпадку ўсе сказы тэксту звязаны з першым, раскрываюць і дапаўняюць яго.

Схема: ад сказа 1 стрэлкі ідуць да сказаў 2, 3, 4, 5. Моўнымі сродкамі паралельнай сувязі выступаюць аднатыпныя граматычныя формы (напрыклад, усе дзеясловы ў форме цяперашняга часу), аднолькавы парадак слоў (напрыклад, выказнік стаіць перад дзейнікам), словы тут, там і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Добра ў чэрвені ў полі. 2. Гамоняць пад ціхімі павевамі ветру лёгкія жытнія каласы. 3. Ганарыста распускае пышныя ву́сы густы цёмна-зялёны ячмень. 4. Доўгімі зялёнымі шнурамі выцягнулася бульба. 5. Толькі расплюшчвае вочы лён…

У гэтым тэксце 5 сказаў. Усе чатыры наступныя сказы паясняюць, раскрываюць змест першага сказа. Іх можна памяняць месцамі, сэнс тэксту ад гэтага не зменіцца. У сказах 2, 3, 5 выказнік стаіць перад дзейнікам: гамоняць каласы, распускае ячмень, расплюшчвае лён.

Параўноўваем і заўважаем

Паслядоўная і паралельная сувязь сказаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемПаслядоўная сувязьПаралельная сувязь
З якім сказам звязаны наступны сказз папярэднімз першым
Схема1 → 2 → 3 → 41 → 2, 1 → 3, 1 → 4, 1 → 5
Ці можна памяняць сказы месцамінельгаможна, сэнс не зменіцца
Сродкі сувязізайменнікі, сінонімы, паўтор слоўаднатыпныя граматычныя формы, аднолькавы парадак слоў, словы тут, там
ПрыкладЗа вёскай біла крынічка. Каля яе спыняўся кожны падарожны.Добра ў чэрвені ў полі. Гамоняць жытнія каласы. Выцягнулася бульба.
Прасочваем шлях

Як вызначыць, якой сувяззю звязаны сказы

  1. Чытаем першы сказ

    Вызначаем, пра што ён і ці не называе ён тэму ўсяго абзаца.

    Радасна віталі новы дзень птушкі.

  2. Правяраем кожны наступны сказ

    Пытаемся: ён працягвае папярэдні сказ ці раскрывае першы?

    Звінелі ў вышыні жаваранкі. Мітусіліся каля шпакоўні шпакі. — абодва раскрываюць першы сказ.

  3. Шукаем сродкі сувязі

    Займеннік, сінонім, паўтор — паслядоўная сувязь; аднатыпныя формы і аднолькавы парадак слоў — паралельная.

    Звінелі жаваранкі, мітусіліся шпакі, лёталі ластаўкі: дзеясловы ў прошлым часе стаяць перад дзейнікам.

  4. Правяраем перастаноўкай

    Калі сказы можна памяняць месцамі без страты сэнсу, сувязь паралельная.

    Мітусіліся каля шпакоўні шпакі. Звінелі ў вышыні жаваранкі. — сэнс не змяніўся: сувязь паралельная.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Паслядоўная ці паралельная сувязь?

Прачытай сказы і вызнач, як яны звязаны. У картках-пытаннях выберы сродак сувязі. Прыклады — з параграфа і практыкаванняў 99–104.

Думай як філолаг

Чаму сказы трымаюцца разам?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пры паралельнай сувязі сказы можна памяняць месцамі, а пры паслядоўнай — нельга?

Зверыць разважанне

Пры паслядоўнай сувязі кожны сказ абапіраецца на папярэдні: у ім ёсць займеннік, сінонім або паўтор слова з папярэдняга сказа (крынічка — каля яе). Калі сказ перанесці, займенніку «яе» не будзе на што спасылацца. Пры паралельнай сувязі ўсе сказы звязаны толькі з першым і адзін ад аднаго не залежаць (гамоняць каласы, распускае вусы ячмень), таму іх парадак можна змяніць.

Знайдзі і растлумач памылку: «Мой сабака любіць гуляць. Учора ішоў дождж. Ён прынёс мне мяч».

Зверыць разважанне

Парушана тэматычнае адзінства: сказ пра дождж не раскрывае тэму пра сабаку. Ад гэтага пацярпела і звязнасць: займеннік «ён» цяпер можна аднесці да слова «дождж», і атрымліваецца смешна. Трэба прыбраць лішні сказ або перабудаваць тэкст: «Мой сабака любіць гуляць. Учора ён прынёс мне мяч».

Чаму загаловак «Рыбалка з сябрам» перадае тэму, а «Удалая рыбалка» — асноўную думку?

Зверыць разважанне

«Рыбалка з сябрам» толькі называе, пра што будзе тэкст. Слова «ўдалая» паказвае ацэнку аўтара: рыбалка яму спадабалася, яна прынесла ўлоў і радасць. Асноўная думка якраз і перадае адносіны аўтара, яго ацэнку падзей.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое тэкст

    Тэкст — выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна і аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай.

  2. Тэма і асноўная думка

    Тэма — пра што гаворыцца ў тэксце; асноўная думка — галоўнае, што выказаў аўтар, яго адносіны і ацэнка.

  3. Загаловак

    Загаловак можа перадаваць тэму («Рыбалка з сябрам») або асноўную думку («Удалая рыбалка»).

  4. Тры прыметы тэксту

    Тэматычнае адзінства, паслядоўнасць развіцця думкі і звязнасць сказаў па сэнсе і граматычна.

  5. Паслядоўная сувязь

    Кожны сказ звязаны з папярэднім праз займеннік, сінонім або паўтор слова; сказы нельга памяняць месцамі.

  6. Паралельная сувязь

    Усе сказы раскрываюць першы; іх звязваюць аднатыпныя формы і аднолькавы парадак слоў, сказы можна памяняць месцамі.

Памятка: разбор па кроках

За вёскай біла з зямлі невялікая крынічка. Каля яе спыняўся кожны падарожны. → другі сказ звязаны з першым займеннікам → сувязь паслядоўная.

  1. Вызнач тэму і асноўную думку. Пра што тэкст і што пра гэта думае аўтар: «Свіцязь» — тэма, «Свіцязь — вельмі цікавы прыродны аб’ект» — асноўная думка.
  2. Правер адзінства і паслядоўнасць. Ці ўсе сказы раскрываюць тэму і ці кожны новы сказ дадае новыя звесткі.
  3. Знайдзі сродкі сувязі і вызнач сувязь. Займеннікі, сінонімы, паўтор — паслядоўная сувязь; аднатыпныя формы і парадак слоў — паралельная.

Цяпер растлумач: Што робіць групу сказаў тэкстам і як сказы ў тэксце звязваюцца паміж сабой?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое тэкст?
2. Што такое тэма тэксту?
3. Што перадае асноўная думка тэксту?
4. Які загаловак перадае асноўную думку тэксту?
5. Як называецца прымета тэксту: усе сказы і часткі раскрываюць яго тэму і асноўную думку?
6. Пры якой сувязі кожны наступны сказ звязаны з папярэднім і сказы нельга памяняць месцамі?
7. «За вёскай біла з зямлі невялікая крынічка. Каля яе спыняўся кожны падарожны». Які сродак сувязі?
8. «У канцы лета птушкі збіраліся ў чароды. На гэтым шляху крылатых падарожнікаў чакалі выпрабаванні». Які сродак сувязі?
9. У якім тэксце сказы звязаны паралельнай сувяззю?
10. Што з’яўляецца моўным сродкам паралельнай сувязі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑