Тэкст

§ 13. План тэксту

Вучымся складаць план тэксту па памятцы падручніка: дзяліць тэкст на сэнсавыя часткі, называць галоўнае ў кожнай і правяраць, ці перадае план змест, будову, асноўную думку і моўныя асаблівасці тэксту.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ты прачытаў цікавае апавяданне і хочаш пераказаць яго сябру праз тыдзень. Каб нічога не згубіць і не пераблытаць, дастаткова некалькіх радкоў-падказак. Такія радкі і называюцца планам.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое план тэксту і як скласці план, па якім можна пераказаць тэкст, захаваўшы яго змест, будову і асноўную думку?

01

Што такое план

План — гэта паслядоўная перадача асноўнай інфармацыі тэксту ў вельмі кароткай форме. Абапіраючыся на план, можна пераказаць твор, захаваўшы яго змест і будову.

Па сутнасці, план — гэта кароткі запіс тэксту. Колькі ў тэксце сэнсавых частак, столькі і пунктаў плана; пункты ідуць у тым самым парадку, што і часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Руплівая праца белабокіх птушак. 2. Сарокі самаахвярна абараняюць сваё жытло і будучых дзетак. 3. На дапамогу прыходзіць Валянціна Васільеўна. 4. Уцёкі нахабных захопнікаў.

Чатыры кароткія пункты замяняюць цэлы тэкст «Бойка сарок з варонамі» (практ. 105): па іх можна расказаць, што адбылося і ў якім парадку.

02

Памятка: як скласці план тэксту

План складаюць па парадку: спачатку разумеюць тэкст, потым дзеляць яго на часткі, а ў канцы правяраюць, ці можна па плане пераказаць тэкст.

  1. Прачытайце тэкст. Высветліце значэнне незразумелых слоў.
  2. Вызначце тэму і асноўную думку тэксту.
  3. Падзяліце тэкст на сэнсавыя часткі (яны могуць супадаць з абзацамі).
  4. У кожнай частцы выдзеліце асноўную думку, якую можна перадаць адным сказам. Запішыце.
  5. Зноў прачытайце тэкст. Звярніце ўвагу на наступнае: ці звязаны пункты плана па сэнсе; ці захавана паслядоўнасць перадачы зместу; ці перадаюць пункты плана асноўную думку тэксту.
  6. Праверце, ці можна, абапіраючыся на гэты план, пераказаць тэкст, захаваўшы яго змест, будову і моўныя асаблівасці.
Паглядзім, як гэта працуе

Першая частка тэксту «Бойка сарок з варонамі»: сарокі змайстравалі гняздо на клёне, пара птушак некалькі дзён запар насіла галінкі, потым у гняздо былі адкладзены два яйкі.

Галоўнае ў гэтай частцы — праца сарок, таму пункт плана можна запісаць адным сказам або словазлучэннем: «Руплівая праца белабокіх птушак».

03

Добры план перадае і асноўную думку

План павінен перадаваць не толькі змест і будову тэксту, але і яго асноўную думку і моўныя асаблівасці.

Да тэксту «Бойка сарок з варонамі» ў падручніку дадзены два варыянты плана. Абодва захоўваюць змест і паслядоўнасць частак. Але першы варыянт («Майстраванне гнязда», «Дапамога», «Вароны ўцяклі») толькі называе падзеі. Другі варыянт выкарыстоўвае словы самога аўтара — руплівая праца, белабокія птушкі, самаахвярна абараняюць, нахабныя захопнікі — і паказвае, на чым баку аўтар: ён захапляецца смелымі сарокамі.

Паглядзім, як гэта працуе

«4. Вароны ўцяклі» — «4. Уцёкі нахабных захопнікаў».

Абодва пункты пра адно, але другі захоўвае ацэнку аўтара (нахабныя захопнікі) і стыль тэксту. Па такім плане лягчэй пераказаць тэкст блізка да арыгінала.

Параўноўваем і заўважаем

Два варыянты плана да тэксту «Бойка сарок з варонамі»

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Частка тэкстуВарыянт 1Варыянт 2
ПершаяМайстраванне гнязда.Руплівая праца белабокіх птушак.
ДругаяБойка сарок з варонамі.Сарокі самаахвярна абараняюць сваё жытло і будучых дзетак.
ТрэцяяДапамога.На дапамогу прыходзіць Валянціна Васільеўна.
ЧацвёртаяВароны ўцяклі.Уцёкі нахабных захопнікаў.
Што перадаезмест і паслядоўнасць частакзмест, паслядоўнасць, асноўную думку і моўныя асаблівасці
04

План як апора для свайго выказвання

Па плане можна не толькі пераказаць чужы тэкст, але і скласці свой: кожны пункт плана становіцца часткай (абзацам) будучага тэксту.

Пункты плана бываюць кароткімі назвамі (Майстраванне гнязда) і сказамі (Кухня вельмі зручная для гатавання ежы). Галоўнае — каб у кожным пункце была асноўная думка адпаведнай часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

План (практ. 107): 1. Новая кватэра светлая і ўтульная. 2. Кухня вельмі зручная для гатавання ежы. 3. Зала збірае ўсіх вечарамі. 4. Мой пакой самы лепшы!

Да пункта 2 пасуюць словы халадзільнік, пліта, стол і крэслы; да пункта 3 — канапа, тэлевізар, часопісны столік; да пункта 4 — пісьмовы стол, настольная лямпа, кніжная паліца.

Прасочваем шлях

Складаем план тэксту па памятцы

  1. Чытаем і разумеем тэкст

    Высвятляем значэнне незразумелых слоў, вызначаем тэму і асноўную думку.

    Тэма — бойка сарок з варонамі; асноўная думка — смелыя сарокі абаранілі свой дом.

  2. Дзелім на сэнсавыя часткі

    Шукаем, дзе пачынаецца новая падзея або думка; часткі могуць супадаць з абзацамі.

    Чатыры часткі = чатыры абзацы: гняздо, напад варон, дапамога, уцёкі варон.

  3. Называем галоўнае ў кожнай частцы

    Асноўную думку часткі перадаём адным сказам або словазлучэннем, выкарыстоўваем словы аўтара.

    «Сарокі самаахвярна абараняюць сваё жытло і будучых дзетак».

  4. Правяраем план

    Ці звязаны пункты па сэнсе, ці захаваны парадак, ці бачна асноўная думка, ці можна па плане пераказаць тэкст.

    Пункты ідуць па парадку падзей і захоўваюць ацэнку аўтара: «нахабныя захопнікі».

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якога пункта плана?

Размяркуй падзеі тэксту «Бойка сарок з варонамі» (практ. 105) па пунктах плана, а ў картках-пытаннях успомні памятку.

Думай як філолаг

Які план лепшы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Абодва варыянты плана да «Бойкі сарок з варонамі» захоўваюць змест і парадак частак. Чаму падручнік лічыць другі варыянт лепшым?

Зверыць разважанне

Першы варыянт толькі называе падзеі: «Дапамога», «Вароны ўцяклі». З яго незразумела, хто дапамагаў і як аўтар ставіцца да герояў. Другі варыянт захоўвае словы аўтара (руплівая праца, самаахвярна, нахабныя захопнікі) — так бачна асноўная думка: аўтар захапляецца смелымі сарокамі. Па такім плане лягчэй пераказаць тэкст блізка да арыгінала, з яго стылем.

Ці можна па адным і тым жа плане напісаць розныя тэксты? Дакажы на прыкладзе плана практ. 107.

Зверыць разважанне

Можна. План задае толькі парадак частак і іх асноўную думку: «Кухня вельмі зручная для гатавання ежы». Кожны вучань апіша сваю кухню рознымі словамі і падрабязнасцямі. Але ўсе тэксты будуць мець аднолькавую будову: чатыры часткі ў адным парадку.

Навошта памятка раіць яшчэ раз прачытаць тэкст, калі план ужо запісаны?

Зверыць разважанне

Каб праверыць сябе: ці не прапушчана частка, ці не пераблытаны парадак, ці звязаны пункты па сэнсе і ці бачна ў іх асноўная думка. Апошні пункт памяткі — паспрабаваць пераказаць тэкст па плане: калі гэта атрымліваецца, план складзены добра.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое план

    План — паслядоўная перадача асноўнай інфармацыі тэксту ў вельмі кароткай форме, кароткі запіс тэксту.

  2. Навошта план

    Абапіраючыся на план, можна пераказаць твор, захаваўшы яго змест і будову, або скласці свой тэкст.

  3. Пачынаем з разумення

    Спачатку высвятляем незразумелыя словы, вызначаем тэму і асноўную думку тэксту.

  4. Сэнсавыя часткі

    Тэкст дзелім на сэнсавыя часткі (яны могуць супадаць з абзацамі); у кожнай вылучаем асноўную думку.

  5. Добры план

    План перадае не толькі змест і будову, але і асноўную думку і моўныя асаблівасці тэксту.

  6. Праверка плана

    Пункты звязаны па сэнсе, ідуць па парадку, і па іх можна пераказаць тэкст блізка да арыгінала.

Памятка: разбор па кроках

Частка тэксту: вароны нападаюць, сарокі самаахвярна абараняюць гняздо → галоўнае ў частцы — абарона дома → пункт плана: «Сарокі самаахвярна абараняюць сваё жытло і будучых дзетак».

  1. Прачытай тэкст і вызнач тэму і асноўную думку. Высветлі значэнне незразумелых слоў, зразумей, пра што тэкст і што думае аўтар.
  2. Падзялі тэкст на сэнсавыя часткі. У кожнай частцы вылучы асноўную думку і запішы яе адным сказам або словазлучэннем.
  3. Правер план. Пункты звязаны па сэнсе, захавана паслядоўнасць, бачна асноўная думка; па плане можна пераказаць тэкст.

Цяпер растлумач: Што такое план тэксту і як скласці план, па якім можна пераказаць тэкст, захаваўшы яго змест, будову і асноўную думку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое план тэксту?
2. Што можна зрабіць, абапіраючыся на план?
3. Які першы крок памяткі «Як скласці план тэксту»?
4. Што трэба ведаць пра сэнсавыя часткі тэксту?
5. Што, паводле падручніка, павінен перадаваць план, акрамя зместу і будовы?
6. Які пункт плана да тэксту «Бойка сарок з варонамі» захоўвае ацэнку аўтара?
7. Пункты плана ідуць у парадку «3, 1, 4, 2». Што парушана?
8. У якім слове з практ. 106 пішацца апостраф?
9. У якім радзе ўсе словы напісаны правільна?
10. Да якога пункта плана практ. 107 больш за ўсё падыходзяць словы «канапа, тэлевізар, часопісны столік»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑