Тэкст

§ 14. Тыпы маўлення: апавяданне, апісанне, разважанне (прызначэнне і будова)

Паўтараем тры тыпы маўлення — апавяданне, апісанне і разважанне: на якое пытанне адказвае кожны з іх, з якіх частак ён будуецца і якія словы ў ім асабліва важныя.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пра аднаго і таго ж янота можна расказаць трыма рознымі спосабамі: як ён спусціўся з дрэва і пайшоў да ручая, які ў яго пушысты паласаты хвост і чаму яго называюць паласкуном. Тэма адна, а тэксты — розных тыпаў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца тэкст-апавяданне, тэкст-апісанне і тэкст-разважанне па прызначэнні і будове?

01

Тры тыпы маўлення

Тэксты бываюць трох тыпаў маўлення. У апавяданні расказваецца пра дзеянні і падзеі, што ідуць адно за адным (Што адбываецца (адбылося)?). У апісанні апісваюцца прыметы і ўласцівасці прадмета — чалавека, жывёлы і інш. (Які прадмет?). У разважанні тлумачыцца, даказваецца штосьці, гаворыцца пра прычыны падзей і з’яў (Чаму?).

Паглядзім, як гэта працуе

І. Звярок спусціўся з дрэва і пайшоў па вільготнай траве ўніз да ручая… ІІ. Янот-паласкун ростам з сабаку сярэдняй велічыні. Футра густое, карычнева-шэрае… ІІІ. Лічыцца, што янот-паласкун мае такую назву ад звычкі паласкаць ежу перад тым, як яе з’есці… (практ. 109).

Тэкст І расказвае, што рабіў звярок, — апавяданне. Тэкст ІІ паказвае, які янот, — апісанне. Тэкст ІІІ тлумачыць, чаму янота так называюць, — разважанне.

02

Тэкст-апавяданне

Тэкст-апавяданне будуецца так: пачатак дзеяння → развіццё дзеяння → заканчэнне дзеяння. У тэксце-апавяданні выкарыстоўваецца шмат дзеясловаў, якія паказваюць, як дзеянне пачыналася, развівалася і закончылася.

Паглядзім, як гэта працуе

«Чмель і мурашка» (практ. 111). Пачатак: хлопчык вяртаўся ў вёску, пачуў гудзенне і ўбачыў чмяля, на спіне якога сядзела мурашка. Развіццё: хлопчык падняў галінку, нахіліўся, але скінуць мурашку не ўдавалася — чмель бег вельмі хутка. Заканчэнне: хлопчык злаўчыўся і скінуў мурашку; вызвалены чмель імгненна ўзняўся ў паветра.

Дзеясловы вяртаўся, пачуў, прыгнуўся, убачыў, падняў, нахіліўся, злаўчыўся, скінуў паказваюць, як адно дзеянне змяняе другое. Па іх тэкст лёгка пераказаць.

03

Тэкст-апісанне

Тэкст-апісанне будуецца так: агульнае ўяўленне аб прадмеце апісання → пералік яго характэрных прымет → ацэнка прадмета, адносіны да яго. У тэкстах-апісаннях выкарыстоўваецца шмат прыметнікаў, якія дапамагаюць перадаць характэрныя прыметы прадмета, з’явы, якія апісваюцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Пафарбавала восень / Клёны / У колер жоўты / І чырвоны. / На спелых гронках / Арабіны — / Бялюткіх нітак / Павуціна… І немагчыма / Надзівіцца / На восень — / Цуда-чараўніцу… (В. Шымук, практ. 112).

Прыметнікі жоўты, чырвоны, спелых, бялюткіх, зялёнай малююць фарбы восені. У канцы — ацэнка: восень — цуда-чараўніца.

Так пабудаваны і тэкст «Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» (практ. 114): спачатку агульнае ўяўленне (чырвона-зялёны сцяг з беларускім арнаментам чырвонага колеру на белым фоне), потым — што азначае кожны колер і арнамент, у канцы — сцяг з’яўляецца сімвалам дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь.

04

Тэкст-разважанне

Тэкст-разважанне будуецца так: думка, якая даказваецца → доказы думкі → вывад, да якога прыходзіць аўтар.

Разважанне адказвае на пытанне Чаму?. Часткі звязваюць словы бо, таму што, справа ў тым, што, таму, значыць.

Паглядзім, як гэта працуе

«Песня — душа народа», — сказаў збіральнік і прапагандыст беларускай народнай песні Рыгор Шырма. І праўда, трэба ўмець толькі ўважліва слухаць песню. Яна найлепш раскажа нам пра народ… Песня — гэта залатая скарбніца беларускай народнай культуры (Паводле Я. Сіпакова, практ. 116).

Думка: песня — душа народа. Доказы: песня расказвае, хто такі народ, як яму жывецца, пра што ён марыць; плача душа народа — плача і песня. Вывад: песня — залатая скарбніца народнай культуры.

Параўноўваем і заўважаем

Апавяданне, апісанне, разважанне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемАпавяданнеАпісаннеРазважанне
ПытаннеШто адбываецца (адбылося)?Які прадмет?Чаму?
Пра штодзеянні і падзеі, што ідуць адно за аднымпрыметы і ўласцівасці прадметатлумачыцца, даказваецца штосьці, гаворыцца пра прычыны
Будовапачатак → развіццё → заканчэнне дзеянняагульнае ўяўленне → характэрныя прыметы → ацэнкадумка → доказы → вывад
Асабліва многадзеясловаўпрыметнікаўслоў для доказу: бо, таму што, таму
Прыклад з параграфа«Чмель і мурашка»«Фарбы восені»«Чаму не з усіх аблокаў ідзе дождж?»
05

Як вызначыць тып тэксту

Тып тэксту вызначаюць па тым, на якое пытанне ён адказвае і з якіх частак складаецца. Падказку часта дае і загаловак.

  • «Як мы з сябрам хадзілі на рыбалку» — апавяданне: што адбылося?
  • «Любімы хатні гадаванец майго сябра» — апісанне: які ён?
  • «Мой сябар — надзейны чалавек» — разважанне: чаму я так лічу?
Паглядзім, як гэта працуе

У жыцці беларуса лес адыгрываў вялікую ролю. … Таму лес з’яўляецца прыродным багаццем беларусаў і патрабуе беражлівых адносін да сябе (практ. 118).

Першы сказ — думка, якую трэба даказаць, апошні са словам «таму» — вывад. Значыць, гэта разважанне, а сярэдзіна павінна змяшчаць доказы: у лесе здабывалі ежу, збіралі грыбы, ягады, арэхі; лес быў будаўнічым матэрыялам; з дрэва выраблялі хатнія рэчы.

Прасочваем шлях

Вызначаем тып тэксту «Чаму не з усіх аблокаў ідзе дождж?»

  1. Ставім пытанне да тэксту

    Што тэкст робіць: расказвае пра падзеі, апісвае прыметы ці тлумачыць прычыну?

    Ужо загаловак пытаецца «Чаму?» — тэкст тлумачыць прычыну.

  2. Шукаем думку, якую даказваюць

    Звычайна яна ў пачатку тэксту.

    Адны аблокі прыносяць дождж, а іншыя спакойна плывуць па небасхіле.

  3. Знаходзім доказы

    Тлумачэнні, якія пачынаюцца словамі «справа ў тым, што», «калі…, то…».

    Кучавыя аблокі трымае нагрэтае паветра; высока ў небе аблокі астываюць, кроплі становяцца буйнымі — і пачынаецца дождж.

  4. Знаходзім вывад

    Часта ён пачынаецца словамі «таму», «значыць».

    Дождж не заўсёды можна прадказаць дакладна. Таму лепш заўсёды браць з сабой парасон! — гэта тэкст-разважанне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Апавяданне, апісанне ці разважанне?

Вызначы тып маўлення па ўрыўку або загалоўку. Прыклады — з практ. 109–119.

Думай як філолаг

Адна тэма — тры тыпы

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў апавяданні асабліва многа дзеясловаў, а ў апісанні — прыметнікаў?

Зверыць разважанне

Апавяданне расказвае пра дзеянні і падзеі, а дзеянні называюць дзеясловы: падняў, нахіліўся, скінуў. Апісанне паказвае, які прадмет, а прыметы прадмета называюць прыметнікі: густое, карычнева-шэрае, бялюткіх. Часціна мовы адпавядае задачы тэксту.

Тры тэксты практ. 109 — пра аднаго і таго ж янота. Чаму яны належаць да розных тыпаў маўлення?

Зверыць разважанне

Тып маўлення залежыць не ад тэмы, а ад задачы аўтара. У першым тэксце аўтар расказвае, што рабіў звярок (апавяданне). У другім — апісвае, які ён (апісанне). У трэцім — тлумачыць, чаму яго называюць паласкуном і ці праўда ён мые ежу (разважанне).

Практ. 118: «У жыцці беларуса лес адыгрываў вялікую ролю. … Таму лес з’яўляецца прыродным багаццем беларусаў…». Як па пачатку і канцоўцы зразумець тып тэксту і што павінна быць у сярэдзіне?

Зверыць разважанне

Першы сказ — думка, якую трэба даказаць, а апошні пачынаецца словам «таму» і робіць вывад. Так будуецца разважанне: думка → доказы → вывад. Значыць, у сярэдзіне павінны быць доказы: у лесе здабывалі ежу, збіралі грыбы, ягады, арэхі; лес быў будаўнічым матэрыялам; з дрэва выраблялі хатнія рэчы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры тыпы маўлення

    Апавяданне расказвае пра падзеі, апісанне — пра прыметы прадмета, разважанне тлумачыць і даказвае.

  2. Пытанні да тэкстаў

    Апавяданне: што адбываецца (адбылося)? Апісанне: які прадмет? Разважанне: чаму?

  3. Будова апавядання

    Пачатак дзеяння → развіццё дзеяння → заканчэнне дзеяння; у тэксце шмат дзеясловаў.

  4. Будова апісання

    Агульнае ўяўленне аб прадмеце → пералік характэрных прымет → ацэнка, адносіны; у тэксце шмат прыметнікаў.

  5. Будова разважання

    Думка, якая даказваецца → доказы думкі → вывад, да якога прыходзіць аўтар.

  6. Тэма адна — тыпы розныя

    Пра аднаго янота можна напісаць апавяданне, апісанне і разважанне: тып залежыць ад задачы аўтара.

Памятка: разбор па кроках

«Хлопчык падняў галінку, нахіліўся і скінуў мурашку» → шмат дзеясловаў, падзеі ідуць адна за адной → пытанне «Што адбылося?» → тэкст-апавяданне.

  1. Пастаў пытанне да тэксту. Што адбылося? — апавяданне; які прадмет? — апісанне; чаму? — разважанне.
  2. Раздзялі тэкст на часткі па схеме. Пачатак, развіццё, заканчэнне дзеяння; агульнае ўяўленне, прыметы, ацэнка; думка, доказы, вывад.
  3. Звярні ўвагу на словы. Шмат дзеясловаў — апавяданне, шмат прыметнікаў — апісанне, словы бо, таму, значыць — разважанне.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца тэкст-апавяданне, тэкст-апісанне і тэкст-разважанне па прызначэнні і будове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які тып маўлення адказвае на пытанне «Што адбываецца (адбылося)?»?
2. Што характэрна для тэксту-разважання?
3. Якая будова ў тэксту-апісання?
4. З якіх частак складаецца тэкст-апавяданне?
5. Якіх слоў асабліва многа ў тэксце-апісанні?
6. Які тып маўлення ў тэксце «Чмель і мурашка»?
7. Што ў тэксце пра песню (практ. 116) з’яўляецца вывадам?
8. Які загаловак падыходзіць да тэксту-апісання?
9. У якім слове трэба ўставіць літару я?
10. Які сказ з’яўляецца пачаткам дзеяння ў тэксце «Чмель і мурашка»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑