Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 15. Словазлучэнне

Пачынаем раздзел «Сінтаксіс і пунктуацыя»: даведваемся, што такое словазлучэнне, чым яно адрозніваецца ад слова і як словы ў ім звязаны па сэнсе і граматычна.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У казцы «Шэры і Чорны» (практ. 122) па імёнах герояў не здагадацца, хто яны. Але варта прачытаць «звычайны шэры школьны партфель» — і ўсё становіцца зразумела. Слова ў спалучэнні з іншымі словамі называе прадмет значна дакладней.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое словазлучэнне і чым яно адрозніваецца ад слова?

01

Што такое словазлучэнне

Словазлучэнне — спалучэнне двух або больш слоў, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна (з дапамогай канчаткаў і прыназоўнікаў): напісаць (як?) акуратна, сшытак (які?) акуратны, напісаць (у чым?) у сшытку.

Сувязь па сэнсе правяраем пытаннем: ад аднаго слова да другога можна паставіць пытанне. Граматычную сувязь паказваюць канчатак (сшытак акуратны) і прыназоўнік (у сшытку).

Паглядзім, як гэта працуе

Сшытак (які?) акуратны — сшыткі (якія?) акуратныя.

Калі змяняецца слова сшытак, разам з ім змяняецца і канчатак слова акуратны. Гэта і ёсць граматычная сувязь.

02

Словазлучэнне называе дакладней

Словазлучэнне больш дакладна, чым слова, называе прадмет, прымету, дзеянне: клас — пяты клас, светлы клас, увесь клас.

Слова толькі называе прадмет, а залежнае слова ў словазлучэнні ўдакладняе, які ён, чый, колькі іх і г. д.

Паглядзім, як гэта працуе

Партфель → шэры партфель, школьны партфель, стары партфель — новы партфель, тоўсты партфель — тонкі партфель (практ. 122).

Словы стары — новы, тоўсты — тонкі маюць супрацьлеглыя значэнні — гэта антонімы. Кожнае словазлучэнне малюе свой партфель.

Параўноўваем і заўважаем

Слова і словазлучэнне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловаСловазлучэннеШто ўдакладнілі
класпяты класякі па ліку
классветлы класякую прымету мае
класувесь класшто маюцца на ўвазе ўсе вучні
напісацьнапісаць акуратнаяк напісаць
напісацьнапісаць у сшыткудзе (у чым) напісаць
партфельшэры школьны партфельякі колер і для чаго
03

Сінтаксіс

Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца словазлучэнні і сказы, называецца сінтаксісам.

Словазлучэнне — частка сказа. Са словазлучэнняў, як з цаглінак, будуюцца сказы.

Паглядзім, як гэта працуе

Залацістыя прасторы, незлічона ясных зор, рэкі ціхія, азёры, галасісты шумны бор! (П. Броўка, практ. 123).

Словазлучэнні назоўніка і прыметніка: залацістыя прасторы, ясных зор, рэкі ціхія, галасісты бор, шумны бор. Ад назоўніка ставім пытанне да прыметніка: рэкі (якія?) ціхія; прыметнік мае той самы род, лік і склон, што і назоўнік.

04

Словы павінны падыходзіць па сэнсе

Словазлучэнне ўтвараюць толькі такія словы, якія падыходзяць адно да аднаго па сэнсе. Адно і тое ж слова можа ўжывацца ў прамым і пераносным значэнні.

Зялёны лес — прамое значэнне (колер); зялёны хлопец — пераноснае значэнне (‘малады, нявопытны’). А «расказваць малюнак», «дапамагаць сцяжынцы», «ліст ад думак» — спалучэнні, у якіх словы па сэнсе не падыходзяць (практ. 124).

Паглядзім, як гэта працуе

Бегаць хутка, бегаць наперагонкі; расказваць казку, расказваць гісторыю; дапамагаць бабулі, дапамагаць сябру; ліст ад брата, ліст ад сябра.

Гэтыя спалучэнні маюць сэнс, і словы ў іх звязаны граматычна. Малюнак можна апісваць або расказваць па малюнку, але не «расказваць малюнак».

Прасочваем шлях

Як даказаць, што перад намі словазлучэнне

  1. Знаходзім словы, звязаныя па сэнсе

    Шукаем два (або больш) словы, якія разам называюць прадмет, прымету або дзеянне.

    рэкі ціхія

  2. Ставім пытанне ад аднаго слова да другога

    Калі пытанне ставіцца, словы звязаны па сэнсе.

    рэкі (якія?) ціхія

  3. Правяраем граматычную сувязь

    Мяняем форму аднаго слова — змяняецца і другое; глядзім на канчатак і прыназоўнік.

    рэкі ціхія — рэк ціхіх — у рацэ ціхай

  4. Робім вывад

    Словы звязаны па сэнсе і граматычна — гэта словазлучэнне.

    рэкі ціхія — словазлучэнне назоўніка і прыметніка

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ці атрымаецца словазлучэнне?

Словы з практ. 124. Вызначы, ці падыходзяць яны адно да аднаго па сэнсе і ці ўтвараюць словазлучэнне.

Думай як філолаг

Навошта словы аб’ядноўваюцца?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў пачатку казкі «Шэры і Чорны» незразумела, хто героі, а пасля слоў «звычайны шэры школьны партфель» усё становіцца ясна?

Зверыць разважанне

Імёны Шэры і Чорны называюць толькі колер, а што гэта за прадмет, невядома. Словазлучэнне «школьны партфель» называе сам прадмет, а «шэры» — яго прымету. Словазлучэнне больш дакладна, чым асобнае слова, называе прадмет, прымету, дзеянне.

У вершы П. Броўкі напісана «рэкі ціхія»: прыметнік стаіць пасля назоўніка. Ці з’яўляецца гэта спалучэнне словазлучэннем? Дакажы.

Зверыць разважанне

З’яўляецца. Парадак слоў тут не мае значэння. Ад назоўніка ставім пытанне: рэкі (якія?) ціхія — сувязь па сэнсе ёсць. Калі змяніць форму назоўніка, зменіцца і прыметнік: у рацэ ціхай — сувязь граматычная, праз канчатак.

Чаму «расказваць малюнак» — няўдалае спалучэнне, хоць граматычна словы звязаць можна? Як выправіць?

Зверыць разважанне

Для словазлучэння патрэбна сувязь і па сэнсе, і граматычна. Граматычна форма «малюнак» падыходзіць, але па сэнсе расказваюць казку або гісторыю, а малюнак разглядаюць або апісваюць. Правільна: апісваць малюнак, расказваць па малюнку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое словазлучэнне

    Спалучэнне двух або больш слоў, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна.

  2. Сувязь па сэнсе

    Ад аднаго слова да другога можна паставіць пытанне: напісаць (як?) акуратна.

  3. Граматычная сувязь

    Словы звязваюцца з дапамогай канчаткаў і прыназоўнікаў: напісаць (у чым?) у сшытку.

  4. Дакладная назва

    Словазлучэнне больш дакладна, чым слова, называе прадмет, прымету, дзеянне: пяты клас, светлы клас.

  5. Сінтаксіс

    Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца словазлучэнні і сказы, называецца сінтаксісам.

  6. Словы павінны пасаваць

    Словазлучэнне ўтвараюць словы, якія падыходзяць па сэнсе: расказваць казку, але не «расказваць малюнак».

Памятка: разбор па кроках

Галасісты бор → бор (які?) галасісты → у боры галасістым → звязаны па сэнсе і граматычна → словазлучэнне.

  1. Знайдзі словы, звязаныя па сэнсе. Два або больш слоў разам называюць прадмет, прымету або дзеянне: рэкі ціхія.
  2. Пастаў пытанне ад аднаго слова да другога. Рэкі (якія?) ціхія — сувязь па сэнсе ёсць.
  3. Правер граматычную сувязь. Змяні форму: у рацэ ціхай — канчаткі змяняюцца разам; значыць, гэта словазлучэнне.

Цяпер растлумач: Што такое словазлучэнне і чым яно адрозніваецца ад слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое словазлучэнне?
2. З дапамогай чаго словы ў словазлучэнні звязваюцца граматычна?
3. Як называецца раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца словазлучэнні і сказы?
4. Што больш дакладна называе прадмет?
5. Якое пытанне ставіцца ў словазлучэнні «напісаць акуратна»?
6. Якое спалучэнне з’яўляецца словазлучэннем?
7. У якім словазлучэнні прыметнік ужыты ў пераносным значэнні?
8. Як правільна напісаць словы з практ. 123?
9. Якія словы з казкі «Шэры і Чорны» з’яўляюцца антонімамі?
10. Якое словазлучэнне з верша М. Мятліцкага абазначае ‘час перад світаннем’?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑