Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 16. Галоўнае і залежнае словы ў словазлучэнні

Вучымся знаходзіць у словазлучэнні галоўнае і залежнае словы, ставіць ад галоўнага слова пытанне і вызначаць, як залежнае слова з ім звязана: канчаткам, прыназоўнікам або толькі па сэнсе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сінічка чубатая, кармушка змайстраваная, пырхае на дрэва… У кожнай пары адно слова «камандуе», а другое падпарадкоўваецца і ўдакладняе яго. Як знайсці, хто ў словазлучэнні галоўны?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як знайсці ў словазлучэнні галоўнае і залежнае словы і як яны звязваюцца паміж сабой?

01

Галоўнае і залежнае слова

Словазлучэнні складаюцца з двух слоў — галоўнага і залежнага. Галоўнае слова — гэта слова, ад якога ставіцца пытанне. Залежнае слова ўдакладняе сэнс галоўнага.

Галоўнае і залежнае словы могуць выражацца рознымі самастойнымі часцінамі мовы: назоўнікам, прыметнікам, дзеясловам, прыслоўем і інш. На схеме галоўнае слова пазначаюць крыжыкам (×), а стрэлка з пытаннем ідзе ад галоўнага слова да залежнага.

Паглядзім, як гэта працуе

Чубатая сінічка → сінічка (якая?) чубатая. Пырхае на дрэва → пырхае (куды?) на дрэва.

Пытанне ставім ад слова сінічка, ад слова пырхае — гэта галоўныя словы. Чубатая і на дрэва ўдакладняюць іх — гэта залежныя словы. Парадак слоў не мае значэння: галоўнае слова можа стаяць і першым, і другім.

02

Як залежнае слова звязваецца з галоўным

Залежнае слова звязваецца з галоўным па сэнсе і граматычна: з дапамогай канчатка або канчатка і прыназоўніка. Нязменныя словы звязваюцца з галоўным словам толькі па сэнсе.

  • асенняя пара — пара (якая?) асенняя: сувязь канчаткам;
  • гуляць па парку — гуляць (дзе?) па парку: сувязь канчаткам і прыназоўнікам;
  • папрасіць дапамогі — папрасіць (чаго?) дапамогі: сувязь канчаткам;
  • хадзіць павольна — хадзіць (як?) павольна: слова павольна не змяняецца, сувязь толькі па сэнсе.
Паглядзім, як гэта працуе

Вісела на балконе; трапеча крыльцамі; паводзіла сябе асцярожна (практ. 127).

Вісела (дзе?) на балконе — сэнсам, канчаткам і прыназоўнікам. Трапеча (чым?) крыльцамі — сэнсам і канчаткам. Паводзіла сябе (як?) асцярожна — толькі сэнсам: слова асцярожна нязменнае.

Параўноўваем і заўважаем

Галоўнае слова, пытанне і сродак сувязі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловазлучэннеГалоўнае слова і пытаннеЗалежнае словаСродак сувязі
асенняя парапара (якая?)асенняяканчатак
гуляць па паркугуляць (дзе?)па паркуканчатак і прыназоўнік
папрасіць дапамогіпапрасіць (чаго?)дапамогіканчатак
хадзіць павольнахадзіць (як?)павольнатолькі сэнс
суп з грыбамісуп (які?)з грыбаміканчатак і прыназоўнік
грыбны супсуп (які?)грыбныканчатак
03

Гавары і пішы правільна: прыназоўнік пра

Пры дзеясловах маўлення і думкі ў беларускай мове ўжываецца прыназоўнік пра: гаварыць пра падзеі, пагутарыць пра сяброў, думаць пра будучыню, успамінаць пра герояў.

Пасля прыназоўніка пра назоўнік стаіць у вінавальным склоне (пра каго? пра што?). Таму правільна: клапаціцца пра птушак, успамінаць пра лета, марыць пра падарожжа.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы доўга гутарылі пра паход і марылі пра летняе падарожжа.

Гутарылі (пра што?) пра паход, марылі (пра што?) пра падарожжа — галоўнае слова дзеяслоў, залежнае звязана канчаткам і прыназоўнікам пра.

04

Што не з’яўляецца словазлучэннем

Спалучэнне дзейніка і выказніка не з’яўляецца словазлучэннем.

Дзейнік і выказнік — гэта граматычная аснова сказа. Словазлучэнні ўтвараюць галоўныя члены сказа з даданымі або даданыя члены паміж сабой.

Паглядзім, як гэта працуе

На буслянку з самай раніцы / Вераб’і з-пад стрэх зляцаюцца. / Бусел дзюбаю памахвае… (В. Зуёнак, практ. 129).

Вераб’і зляцаюцца, бусел памахвае — граматычныя асновы, не словазлучэнні. А зляцаюцца (куды?) на буслянку, памахвае (чым?) дзюбаю — словазлучэнні.

05

Схемы і сінанімічныя словазлучэнні

Словазлучэнні адрозніваюцца тым, якой часцінай мовы выражана галоўнае слова: прым. + наз. (восеньскай лагоды), дзеясл. + наз. (паўтарыць шлях), дзеясл. + у + наз. (ляціць у вырай).

Адно і тое ж можна сказаць рознымі словазлучэннямі — сінанімічнымі. Галоўнае слова пры гэтым застаецца тым самым, а мяняецца залежнае: суп з грыбамі — грыбны суп (практ. 130).

Паглядзім, як гэта працуе

Слоік са шкла — шкляны слоік; сукенка з шоўку — шаўковая сукенка; цукеркі з шакала́ду — шакаладныя цукеркі.

Галоўнае слова — назоўнік (слоік, сукенка, цукеркі). Залежнае ў першым словазлучэнні — назоўнік з прыназоўнікам (са шкла), у другім — прыметнік (шкляны). Пытанне ў абодвух: які?

Прасочваем шлях

Разбіраем словазлучэнне «клапаціцца пра птушак»

  1. Знаходзім галоўнае слова

    Шукаем слова, ад якога можна паставіць пытанне да другога.

    клапаціцца — галоўнае слова (дзеяслоў), пазначаем ×

  2. Ставім пытанне

    Пытанне ідзе ад галоўнага слова да залежнага.

    клапаціцца (пра каго?) пра птушак

  3. Называем залежнае слова

    Залежнае слова ўдакладняе сэнс галоўнага.

    пра птушак — залежнае слова (назоўнік з прыназоўнікам)

  4. Вызначаем сродак сувязі

    Канчатак, канчатак і прыназоўнік або толькі сэнс (калі залежнае слова нязменнае).

    прыназоўнік пра і канчатак -ак (птуш-ак)

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Як звязана залежнае слова?

Вызначы, чым залежнае слова звязана з галоўным: канчаткам, канчаткам і прыназоўнікам або толькі па сэнсе. Словазлучэнні — з практ. 127–128 і правіла параграфа.

Думай як філолаг

Хто ў словазлучэнні галоўны?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У словазлучэннях «слоік са шкла» і «шкляны слоік» залежныя словы розныя. Чаму галоўнае слова ў іх адно і тое ж?

Зверыць разважанне

Галоўнае слова — тое, ад якога ставіцца пытанне. У абодвух выпадках гаворка ідзе пра слоік, і ад яго мы пытаемся: слоік (які?) са шкла, слоік (які?) шкляны. Залежнае слова толькі ўдакладняе, які гэта слоік, і можа быць выражана рознымі часцінамі мовы — назоўнікам з прыназоўнікам або прыметнікам.

Аднакласнік сцвярджае: «У словазлучэнні “вераб’і зляцаюцца” галоўнае слова — вераб’і». Знайдзі памылку.

Зверыць разважанне

Памылка ў тым, што «вераб’і зляцаюцца» — не словазлучэнне. Вераб’і — дзейнік, зляцаюцца — выказнік; разам яны ўтвараюць граматычную аснову сказа. А вось «зляцаюцца на буслянку» — словазлучэнне: галоўнае слова зляцаюцца, пытанне куды?, залежнае — на буслянку.

Чаму па-беларуску правільна «думаць пра будучыню», а не «думаць о будучыні»?

Зверыць разважанне

Прыназоўніка «о» ў беларускай мове няма. Пры дзеясловах маўлення і думкі (гаварыць, гутарыць, думаць, успамінаць, марыць) ужываецца прыназоўнік пра, і назоўнік пасля яго стаіць у вінавальным склоне: думаць (пра што?) пра будучыню, успамінаць (пра каго?) пра герояў.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два словы

    Словазлучэнне складаецца з галоўнага і залежнага слоў.

  2. Галоўнае слова

    Галоўнае слова — гэта слова, ад якога ставіцца пытанне; на схеме яго пазначаюць крыжыкам.

  3. Залежнае слова

    Залежнае слова ўдакладняе сэнс галоўнага і звязваецца з ім па сэнсе і граматычна.

  4. Сродкі сувязі

    Канчатак (асенняя пара), канчатак і прыназоўнік (гуляць па парку), толькі сэнс для нязменных слоў (хадзіць павольна).

  5. Не словазлучэнне

    Спалучэнне дзейніка і выказніка (вераб’і зляцаюцца) не з’яўляецца словазлучэннем.

  6. Прыназоўнік пра

    Пры дзеясловах маўлення і думкі ўжываецца пра: гаварыць пра падзеі, думаць пра будучыню.

Памятка: разбор па кроках

Запісацца ў гурток → запісацца (галоўнае, ×) → (куды?) → у гурток (залежнае) → сувязь прыназоўнікам і канчаткам.

  1. Знайдзі галоўнае слова. Гэта слова, ад якога ставіцца пытанне; пазнач яго крыжыкам: × клапаціцца.
  2. Пастаў пытанне да залежнага слова. Клапаціцца (пра каго?) пра птушак — залежнае слова ўдакладняе галоўнае.
  3. Вызнач сродак сувязі. Канчатак, канчатак і прыназоўнік або толькі сэнс; правер, што гэта не дзейнік з выказнікам.

Цяпер растлумач: Як знайсці ў словазлучэнні галоўнае і залежнае словы і як яны звязваюцца паміж сабой?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якое слова ў словазлучэнні называецца галоўным?
2. Што робіць залежнае слова?
3. Як звязваюцца з галоўным словам нязменныя словы?
4. Якое слова галоўнае ў словазлучэнні «гуляць па парку»?
5. Што з пералічанага НЕ з’яўляецца словазлучэннем?
6. Які прыназоўнік ужываецца ў беларускай мове пры дзеясловах маўлення і думкі?
7. Якое пытанне ставіцца ў словазлучэнні «папрасіць дапамогі»?
8. Якое словазлучэнне сінанімічнае словазлучэнню «сукенка з шоўку»?
9. У якім словазлучэнні залежнае слова звязана з галоўным канчаткам і прыназоўнікам?
10. Якое словазлучэнне з верша Р. Барадуліна адпавядае схеме «прым. + наз.» з пытаннем «які?»
↑

Загрузка прагрэсу…

↑