Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 17. Сказ як сінтаксічная адзінка

Паўтараем, што такое сказ, па якіх прыметах яго пазнаць і якія знакі прыпынку ставяцца ў канцы сказа.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два запісы. Першы: «кніга, расказваецца, старажытная, мудрасць». Другі: «Францыск Скарына пісаў, што ў кнізе жыве мудрасць». У першым запісе толькі называюцца прадмет, дзеянне, прымета, а другі перадае думку. Што ж ператварае набор слоў у сказ?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах можна пазнаць сказ?

01

Сказ — асноўны сродак перадачы думкі

Сказ — асноўны сродак перадачы думкі пра пэўныя прадметы і з’явы: Францыск Скарына — беларускі першадрукар і асветнік.

Асобныя словы кніга, расказваецца, старажытная, мудрасць толькі называюць прадмет, дзеянне, прымету. Калі словы звязаны паміж сабой па сэнсе і граматычна, яны перадаюць інфармацыю — атрымліваецца сказ. Некалькі сказаў, звязаных адной тэмай і асноўнай думкай, утвараюць тэкст.

Паглядзім, як гэта працуе

Кніга — Вы, відаць, чулі пра гэту незвычайную кнігу.
Старажытная — Назва гэтай самай старажытнай кнігі — Біблія.

Злева — асобныя словы, справа — сказы з практ. 133. Сказы паведамляюць пра кнігу, а асобныя словы толькі яе называюць.

02

Граматычная аснова — галоўная прымета сказа

Галоўная прымета сказа — гэта наяўнасць граматычнай асновы (дзейніка і выказніка): Мы чытаем і перачытваем любімыя кнігі.

Дзейнік (мы) падкрэсліваем адной рысай, выказнік (чытаем і перачытваем) — дзвюма. У гэтым сказе адзін дзейнік і два выказнікі. Словазлучэнне любімыя кнігі граматычнай асновы не мае, таму яно не сказ.

Паглядзім, як гэта працуе

Кніжку афармляў мастак.

Хто? — мастак (дзейнік). Што рабіў мастак? — афармляў (выказнік). Аснова ёсць — значыць, гэта сказ.

Параўноўваем і заўважаем

Словы, словазлучэнне і сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗапісШто перадаеГраматычная аснова
кнігатолькі называе прадметняма
расказваеццатолькі называе дзеянненяма
старажытная кніганазывае прадмет і яго прыметуняма
Вы, відаць, чулі пра гэту незвычайную кнігу.закончаную думкуёсць: вы чулі
Назва гэтай самай старажытнай кнігі — Біблія.закончаную думкуёсць: назва — Біблія
03

Закончаная думка і інтанацыя завершанасці

Сказ выражае закончаную думку і мае інтанацыю завершанасці. У канцы сказа ставіцца кропка, пытальнік або клічнік.

На пісьме сказ пачынаецца з вялікай літары. Каб вызначыць межы сказаў у тэксце, чытаем яго ўслых: там, дзе думка скончылася і голас паніжаецца, заканчваецца сказ. Слова для запамінання: універсітэ́т.

Паглядзім, як гэта працуе

Вялікі вучоны Францыск Скарына нарадзіўся ў горадзе Полацку. Ён вучыўся ў Італіі, у Падуанскім універсітэце. Усе людзі помняць знакамітага першадрукара.

Так выглядае пачатак тэксту з практ. 134, калі межы сказаў вызначаны. Кожны сказ пачынаецца з вялікай літары; у пачатку сказа пішам у, а не ў: Усе людзі помняць…

04

Пунктуацыя

Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца правілы пастаноўкі знакаў прыпынку, называецца пунктуацыяй.

У канцы сказа ставіцца адзін з трох знакаў: кропка — калі пра штосьці паведамляем; пытальнік — калі пытаемся; клічнік — калі выказваем моцнае пачуццё.

Паглядзім, як гэта працуе

Хто яе аздобіў так? Кніжку афармляў мастак. Доўгі кніжчын шлях у друк! (Н. Галіноўская)

Першы сказ — пытанне, у канцы пытальнік. Другі паведамляе, у канцы кропка. Трэці вымаўляецца з моцным пачуццём, у канцы клічнік.

Прасочваем шлях

Як вызначыць межы сказаў у тэксце

  1. Чытаем услых і шукаем закончаную думку

    Дзе думка скончылася і голас паніжаецца — там мяжа сказа.

    …нарадзіўся ў горадзе Полацку | ён вучыўся ў Італіі…

  2. Правяраем граматычную аснову

    У кожным сказе павінны быць дзейнік і выказнік.

    Скарына нарадзіўся; ён вучыўся

  3. Афармляем сказ на пісьме

    Пачынаем з вялікай літары, у канцы ставім кропку, пытальнік або клічнік.

    Ён вучыўся ў Італіі, у Падуанскім універсітэце.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сказ ці не сказ?

Вызнач, ці перадае запіс закончаную думку і ці ёсць у ім граматычная аснова. Запісы — з практ. 133–137.

Думай як філолаг

Навошта сказу граматычная аснова і знакі прыпынку?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму тэкст практ. 134 цяжка чытаць і разумець, хоць усе словы ў ім знаёмыя? Што трэба зрабіць, каб яго было лёгка зразумець?

Зверыць разважанне

У тэксце не вызначаны межы сказаў: няма вялікіх літар і кропак, таму незразумела, дзе заканчваецца адна думка і пачынаецца другая. Трэба прачытаць тэкст услых, знайсці закончаныя думкі, праверыць у кожнай граматычную аснову і аформіць сказы: вялікая літара ў пачатку, кропка ў канцы.

Чым запіс «старажытная кніга» адрозніваецца ад запісу «Кніга старажытная»?

Зверыць разважанне

«Старажытная кніга» — словазлучэнне: яно толькі называе прадмет і яго прымету, граматычнай асновы няма. «Кніга старажытная.» — сказ: у ім паведамляецца пра кнігу (што?) — дзейнік кніга, (якая яна?) — выказнік старажытная. Думка закончаная, ёсць інтанацыя завершанасці.

Слова «пунктуацыя» паходзіць ад лацінскага слова пунктум — «кропка». Чаму, на тваю думку, раздзел пра ўсе знакі прыпынку назвалі менавіта так?

Зверыць разважанне

Кропка — самы часты знак прыпынку: ёю заканчваецца большасць сказаў. Таму навука пра знакі прыпынку атрымала назву ад слова «кропка», хоць вывучае і пытальнік, і клічнік, і коску, і іншыя знакі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое сказ

    Сказ — асноўны сродак перадачы думкі пра пэўныя прадметы і з’явы: Францыск Скарына — беларускі першадрукар і асветнік.

  2. Галоўная прымета

    У сказе ёсць граматычная аснова — дзейнік і выказнік: Мы чытаем і перачытваем любімыя кнігі.

  3. Словы і словазлучэнні — не сказы

    Кніга, старажытная, любімыя кнігі толькі называюць прадметы і прыметы: граматычнай асновы ў іх няма.

  4. Закончаная думка

    Сказ выражае закончаную думку і вымаўляецца з інтанацыяй завершанасці.

  5. Сказ на пісьме

    Сказ пачынаецца з вялікай літары, а ў канцы мае кропку, пытальнік або клічнік.

  6. Пунктуацыя

    Правілы пастаноўкі знакаў прыпынку вывучае раздзел навукі аб мове — пунктуацыя.

Памятка: разбор па кроках

Мы чытаем і перачытваем любімыя кнігі. → аснова: мы чытаем і перачытваем → думка закончаная → у канцы кропка → гэта сказ.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Пра каго ці пра што гаворыцца (дзейнік) і што пра гэта сказана (выказнік): мастак афармляў.
  2. Правер, ці закончаная думка. Сказ паведамляе, пытаецца або выказвае пачуццё і вымаўляецца з інтанацыяй завершанасці.
  3. Афармі сказ на пісьме. Вялікая літара ў пачатку, у канцы — кропка, пытальнік або клічнік.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах можна пазнаць сказ?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое сказ?
2. Што з’яўляецца галоўнай прыметай сказа?
3. Якія знакі ставяцца ў канцы сказа?
4. Як называецца раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца правілы пастаноўкі знакаў прыпынку?
5. Які запіс з’яўляецца сказам?
6. Што ўтварае граматычную аснову сказа «Мы чытаем і перачытваем любімыя кнігі»?
7. Які знак трэба паставіць у канцы сказа «Хто яе аздобіў так»?
8. Дзе заканчваецца першы сказ у запісе «Вялікі вучоны Францыск Скарына нарадзіўся ў горадзе Полацку ён вучыўся ў Італіі»?
9. Якая літара пішацца ў пачатку сказа: «…у Падуанскім універсітэце. (?)се людзі помняць знакамітага першадрукара»?
10. Устаў літару ў прыказку: «Умей сказаць — умей зма..чаць».
↑

Загрузка прагрэсу…

↑