Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 18. Апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы. Клічныя сказы. Знакі прыпынку ў канцы сказа (паўтарэнне)

Паўтараем, якімі бываюць сказы па мэце выказвання і па інтанацыі і які знак прыпынку ставіцца ў канцы кожнага з іх.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай услых тры сказы: «Ты прыйдзеш заўтра», «Ты прыйдзеш заўтра?», «Прыходзь заўтра!». Словы амаль тыя самыя, а мэта розная: у першым сказе мы паведамляем, у другім — пытаемся, у трэцім — запрашаем. Пра гэта і пойдзе гаворка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі бываюць сказы па мэце выказвання і па інтанацыі і як гэта адлюстроўваецца на пісьме?

01

Сказы па мэце выказвання. Апавядальныя сказы

Па мэце выказвання сказы бываюць апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя. Сказы, у якіх паведамляецца пра што-небудзь, называюцца апавядальнымі: Сябар заўсёды прыйдзе на дапамогу.

Мэта выказвання — гэта тое, дзеля чаго мы гаворым: каб паведаміць, каб спытаць або каб пабудзіць да дзеяння. Апавядальныя сказы сустракаюцца ў мове найчасцей.

Паглядзім, як гэта працуе

Гэта азбука вучыць спазнаваць самога сябе. (Паводле В. Віткі)

Аўтар паведамляе, чаму вучыць азбука душы, — сказ апавядальны, у канцы кропка.

02

Пытальныя сказы

Сказы, у якіх пытаюцца пра штосьці, называюцца пытальнымі: Ці зможаш ты мне дапамагчы?

У пытальных сказах часта ёсць пытальныя словы ці, хто, што, як, калі, дзе, колькі. На пісьме ў канцы пытальнага сказа ставіцца пытальнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Ці ведаеце вы азбуку душы?
— Хто ж прыгажэйшы з нас? — спыталася сасна.

У абодвух сказах пытаюцца — яны пытальныя. Падказкі — словы ці, хто і пытальнік у канцы.

03

Пабуджальныя сказы

Сказы, у якіх выказваецца просьба, пажаданне ці загад, называюцца пабуджальнымі: Дапамажы мне, калі ласка.

Пабуджальныя сказы заклікаюць да дзеяння. У іх часта ёсць дзеясловы, якія выражаюць загад ці просьбу (вучы, рабі, будзь, чакай), і словы калі ласка, давайце.

Паглядзім, як гэта працуе

Вучы азбуку душы. Рабі дабро не толькі тады, калі бачаць людзі. Будзь чулы, уважлівы да ўсіх людзей усюды і заўсёды!

Аўтар заклікае чытача да дзеяння — усе тры сказы пабуджальныя.

04

Клічныя і няклічныя сказы

Апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы могуць перадаваць розныя пачуцці і эмоцыі (радасць, здзіўленне, захапленне, страх). Для такіх сказаў характэрна асобая інтанацыя. Па інтанацыі (эмацыянальнай афарбоўцы) сказы могуць быць клічнымі і няклічнымі: Хопіць сядзець ля камп’ютара! Колькі радасці прыносіць нам цікавая кніга! — Не сядзі каля камп’ютара. Цікавая кніга прыносіць нам радасць.

Клічнасць — гэта не асобны від сказа па мэце выказвання. Клічным можа быць і апавядальны, і пабуджальны, і пытальны сказ. Каб ахарактарызаваць сказ, вызначаем і мэту выказвання, і інтанацыю.

Паглядзім, як гэта працуе

— Чакай да восені! — сасна сказала ёй. (А. Дзеружынскі)

Сасна заклікае бярозу пачакаць — сказ пабуджальны. Ён вымаўляецца з моцным пачуццём — клічны.

Параўноўваем і заўважаем

Мэта выказвання і інтанацыя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказПа мэце выказванняПа інтанацыі
Сябар заўсёды прыйдзе на дапамогу.апавядальныняклічны
Колькі радасці прыносіць нам цікавая кніга!апавядальныклічны
Ці зможаш ты мне дапамагчы?пытальныняклічны
Дапамажы мне, калі ласка.пабуджальныняклічны
Хопіць сядзець ля камп’ютара!пабуджальныклічны
05

Знакі прыпынку ў канцы сказа

У канцы апавядальнага і пабуджальнага няклічнага сказа ставіцца кропка, у канцы пытальнага — пытальнік, у канцы клічнага — клічнік.

Каб правільна паставіць знак, спачатку вызначаем мэту выказвання, а потым інтанацыю. Чытаем сказ услых з адпаведнай інтанацыяй.

Паглядзім, як гэта працуе

Хто не любіць загадкі? Усе любяць. Не спяшайцеся з адказам. (Паводле В. Віткі)

Першы сказ пытальны — пытальнік. Другі апавядальны няклічны — кропка. Трэці пабуджальны няклічны — кропка.

Прасочваем шлях

Як ахарактарызаваць сказ і паставіць знак у канцы

  1. Вызначаем мэту выказвання

    Пра штосьці паведамляюць, пытаюцца ці пабуджаюць да дзеяння?

    «Чакай да восені» — сасна загадвае: пабуджальны

  2. Вызначаем інтанацыю

    Ці перадае сказ моцнае пачуццё, ці вымаўляецца з асаблівай інтанацыяй?

    сасна гаворыць з пачуццём — клічны

  3. Ставім знак у канцы

    Кропка — паведамленне або спакойная просьба, пытальнік — пытанне, клічнік — моцнае пачуццё.

    Чакай да восені!

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які сказ па мэце выказвання?

Раскладзі сказы з практыкаванняў параграфа па мэце выказвання. Памятай: клічным можа быць сказ любога віду.

Думай як філолаг

Мэта і інтанацыя — розныя рэчы

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Ці можа пабуджальны сказ быць няклічным, а апавядальны — клічным? Дакажы прыкладамі з параграфа.

Зверыць разважанне

Можа. Мэта выказвання і інтанацыя — розныя прыметы сказа. «Не сядзі каля камп’ютара.» — пабуджальны няклічны. «Колькі радасці прыносіць нам цікавая кніга!» — апавядальны клічны. Таму, характарызуючы сказ, вызначаем і мэту, і інтанацыю.

У тэксце практ. 138 аўтар задае шмат пытанняў, але сам на іх не адказвае. Навошта ён так робіць?

Зверыць разважанне

Аўтар хоча, каб чытач сам задумаўся пра азбуку душы: ці ўмее ён разумець іншых людзей, спачуваць ім. Пытанні звернуты да кожнага, а адказ кожны павінен знайсці ў сваёй душы. Таму ў канцы тэксту ідуць пабуджальныя сказы: вучы, рабі, будзь.

Чаму верш І. Шуцько (практ. 141) смешны? Як інтанацыя дапамагае гэта перадаць?

Зверыць разважанне

Коля здзіўляецца, што на яго скардзяцца, і як апраўданне кажа, што сёння не быў у школе. Але прапусціць урокі — гэта і ёсць тое, за што на яго скардзіцца настаўнік. Клічная інтанацыя (Я не быў сягоння ў школе!) паказвае, што Коля шчыра здзіўлены, і ад гэтага смешна.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры віды па мэце

    Па мэце выказвання сказы бываюць апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя.

  2. Апавядальныя

    Паведамляюць пра што-небудзь: Сябар заўсёды прыйдзе на дапамогу.

  3. Пытальныя

    Змяшчаюць пытанне, у канцы — пытальнік: Ці зможаш ты мне дапамагчы?

  4. Пабуджальныя

    Выказваюць просьбу, пажаданне ці загад: Дапамажы мне, калі ласка.

  5. Клічныя і няклічныя

    Па інтанацыі сказы бываюць клічныя і няклічныя; клічным можа быць сказ любога віду па мэце выказвання.

  6. Знак у канцы

    Кропка — у апавядальным і пабуджальным няклічным сказе, пытальнік — у пытальным, клічнік — у клічным.

Памятка: разбор па кроках

Хто ж прыгажэйшы з нас? → мэта: пытанне → пытальны → інтанацыя спакойная → няклічны → у канцы пытальнік.

  1. Вызначы мэту выказвання. Паведамляюць, пытаюцца ці пабуджаюць: «Вучы азбуку душы» — пабуджальны.
  2. Вызначы інтанацыю. Ці ёсць моцнае пачуццё: спакойны сказ — няклічны, усхваляваны — клічны.
  3. Пастаў знак у канцы. Кропка, пытальнік або клічнік: Вучы азбуку душы.

Цяпер растлумач: Якімі бываюць сказы па мэце выказвання і па інтанацыі і як гэта адлюстроўваецца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якімі бываюць сказы па мэце выказвання?
2. Як называюцца сказы, у якіх выказваецца просьба, пажаданне ці загад?
3. Якімі бываюць сказы па інтанацыі?
4. Які сказ апавядальны?
5. Які сказ пабуджальны?
6. Што можна сказаць пра сказ «Колькі радасці прыносіць нам цікавая кніга!»?
7. Які знак ставіцца ў канцы пабуджальнага няклічнага сказа «Не спяшайцеся з адказам»?
8. Які сказ з верша «Бяроза і сасна» пытальны?
9. Якая літара пішацца ў словазлучэнні «заўсёды (?)сіх»?
10. Які сказ клічны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑