Паўтараем, што такое граматычная аснова сказа, як знайсці дзейнік і выказнік і якімі часцінамі мовы яны выражаюцца.
Пра што гаворыцца ў сказе «Хлеб — усяму галава!»? Пра хлеб. А што пра яго сказана? Што ён — усяму галава. Так мы знайшлі два самыя важныя словы сказа — дзейнік і выказнік.
Як знайсці граматычную аснову сказа і чым могуць быць выражаны дзейнік і выказнік?
Граматычную аснову сказа ўтвараюць галоўныя члены — дзейнік і выказнік. Астатнія члены сказа з’яўляюцца даданымі: Я чую музыку лістапада.
Пры разборы сказа дзейнік падкрэсліваем адной рысай, выказнік — дзвюма. Даданыя члены паясняюць галоўныя і залежаць ад іх.
Я чую музыку лістапада.
Аснова — я чую: я — дзейнік, чую — выказнік. Словы музыку, лістапада — даданыя члены сказа.
Дзейнік абазначае тое, пра каго або пра што гаворыцца ў сказе, і адказвае на пытанні хто? што? Дзейнік выражаецца назоўнікам ці займеннікам у назоўным склоне.
Дзейнік не абавязкова стаіць на першым месцы ў сказе. Шукаем яго па пытанні хто? што? і па форме назоўнага склону.
Пахне хлебная скарынка цёплым ветрыкам, хваінкай… (А. Дзеружынскі)
— Я ўскапала пляц пад боб… (Н. Галіноўская)
У першым сказе дзейнік скарынка (што?) — назоўнік, ён стаіць пасля выказніка пахне. У другім дзейнік я — займеннік, выказнік — ускапала.
Выказнік называе дзеянне, стан ці прымету дзейніка і адказвае на пытанні што робіць прадмет? які прадмет? хто такі прадмет? што такое прадмет? Выказнік часцей за ўсё выражаецца дзеясловам, але можа быць выражаны назоўнікам, прыметнікам або словазлучэннем.
Гаспадар мой — Васілёк. (Н. Галіноўская)
Хто? — гаспадар (дзейнік). Хто такі гаспадар? — Васілёк: выказнік выражаны назоўнікам.
| Сказ | Дзейнік | Выказнік | Чым выражаны выказнік |
|---|---|---|---|
| Ліст ціха падае на дол. | ліст (назоўнік) | падае | дзеясловам |
| Восень — пара залатая. | восень (назоўнік) | пара залатая | назоўнікам (словазлучэннем) |
| Парк восенню рознакаляровы. | парк (назоўнік) | рознакаляровы | прыметнікам |
| Гаспадар мой — Васілёк. | гаспадар (назоўнік) | Васілёк | назоўнікам |
| Я чую музыку лістапада. | я (займеннік) | чую | дзеясловам |
У сказе можа быць некалькі дзейнікаў пры адным выказніку і некалькі выказнікаў пры адным дзейніку.
Такія дзейнікі (або выказнікі) адказваюць на адно пытанне і звычайна злучаюцца злучнікам і або толькі інтанацыяй. Слова для запамінання: рыдлёўка.
Цыбуля і часнок ледзь не перамаглі ўсіх! (Паводле Л. Улашчанкі)
Машыны і складаныя механізмы зерне сушаць, чысцяць, прасейваюць, здрабняюць. (З газеты «Звязда»)
У першым сказе два дзейнікі (цыбуля, часнок) і адзін выказнік (перамаглі). У другім два дзейнікі (машыны, механізмы) і чатыры выказнікі. Слова зерне тут не дзейнік: сушаць (што?) зерне — гэта даданы член.
Ставім пытанне хто? што? і шукаем слова ў назоўным склоне.
Грэцкая каша пыхала парай. Што? — каша
Што робіць (рабіў) прадмет? Які ён? Хто ён такі? Што ён такое?
каша (што рабіла?) пыхала
Словы, якія паясняюць галоўныя члены, — даданыя.
грэцкая, парай — даданыя члены
Дзейнік — адной рысай, выказнік — дзвюма.
каша пыхала
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Парк восенню рознакаляровы. → што? парк → які ён? рознакаляровы → выказнік выражаны прыметнікам.
Задача 1. Практ. 146. Раскажы ў 4–5 сказах пра кулінарную традыцыю тваёй сям’і. Падкрэслі ў сшытку граматычныя асновы сказаў.
У нашай сям’і бабуля пячэ дранікі кожную нядзелю. Тата трэ бульбу. Я накрываю на стол. Дранікі атрымліваюцца румяныя і духмяныя. Уся сям’я збіраецца разам.
Асновы: бабуля пячэ; тата трэ; я накрываю; дранікі атрымліваюцца; сям’я збіраецца. Праверце, ці ёсць у кожным сказе дзейнік і выказнік.
Задача 2. Практ. 147. Перакажы верш пра дзве рыдлёўкі ў 3–4 сказах прозай. Апішы гаспадароў рыдлёвак так, як ты іх уяўляеш.
Дзве жалезныя рыдлёўкі размаўлялі паміж сабой. Першая ўскапала пляц пад боб, радыску і кроп, бо яе гаспадар Васілёк працавіты. Другая стаіць у кутку без справы, і яе есць іржа. Яе гаспадар Апанас — лянівы хлопчык.
Праверце: у кожным сказе ёсць граматычная аснова.
Задача 3. Малодшы брат лічыць, што ў сказе «Бульбу любяць усе» дзейнік — «бульбу», бо стаіць першым. Растлумач яму памылку.
Дзейнік адказвае на пытанні хто? што? і стаіць у назоўным склоне. Хто любіць? — усе: гэта і ёсць дзейнік (займеннік). Любяць (што?) бульбу — слова ў вінавальным склоне, гэта даданы член. Месца ў сказе не вызначае, ці з’яўляецца слова дзейнікам.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач, якім членам сказа з’яўляецца слова пасля двукроп’я. Сказы — з практ. 144–147 і правіл параграфа.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
У сказе «Зерне сушаць машыны» першае слова — «зерне». Чаму яно не дзейнік?
Дзейнік абазначае таго, хто выконвае дзеянне, і адказвае на пытанні хто? што? у назоўным склоне. Што сушыць? — машыны: яны выконваюць дзеянне, гэта дзейнік. Сушаць (што?) зерне — пытанне вінавальнага склону, таму зерне — даданы член. Месца слова ў сказе не вызначае, ці з’яўляецца яно дзейнікам.
Чаму казка пра стравы (практ. 144) заканчваецца сказам «Хлеб — усяму галава!»? Знайдзі ў ім граматычную аснову.
Усе стравы спрачаліся, хто галоўны, але калі прынеслі хлеб, усе прыціхлі: хлеб важнейшы за ўсё. Прыказка падводзіць вынік казкі. Аснова: хлеб (што?) — дзейнік; галава (што такое хлеб?) — выказнік, выражаны назоўнікам.
Зрабі вывад (практ. 146): колькі галоўных членаў можа быць у сказе? Дакажы прыкладамі.
Галоўных членаў два — дзейнік і выказнік, але кожнага з іх можа быць некалькі. «Цыбуля і часнок ледзь не перамаглі ўсіх!» — два дзейнікі і адзін выказнік. «Мы чытаем і перачытваем любімыя кнігі» — адзін дзейнік і два выказнікі. «Машыны і складаныя механізмы зерне сушаць, чысцяць, прасейваюць, здрабняюць» — два дзейнікі і чатыры выказнікі.
Граматычную аснову сказа ўтвараюць галоўныя члены — дзейнік і выказнік: Я чую музыку лістапада.
Астатнія члены сказа, якія паясняюць галоўныя, з’яўляюцца даданымі.
Абазначае, пра каго або пра што гаворыцца, адказвае на пытанні хто? што? і выражаецца назоўнікам ці займеннікам у назоўным склоне.
Называе дзеянне, стан ці прымету дзейніка; часцей за ўсё выражаецца дзеясловам, але можа быць назоўнікам, прыметнікам або словазлучэннем.
Дзейнік не абавязкова стаіць першым: Пахне хлебная скарынка… — дзейнік скарынка.
У сказе можа быць некалькі дзейнікаў або некалькі выказнікаў: Цыбуля і часнок ледзь не перамаглі ўсіх.
Падліўка ганарылася. → пра што гаворыцца? падліўка (дзейнік) → што рабіла? ганарылася (выказнік) → аснова: падліўка ганарылася.
Цяпер растлумач: Як знайсці граматычную аснову сказа і чым могуць быць выражаны дзейнік і выказнік?
Загрузка прагрэсу…