Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 20. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, якія выражаны назоўнікам

Вучымся ставіць працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, калі абодва яны выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай прыказку «Каса — дзявочая краса» і зрабі паўзу пасля першага слова. Чуеш? Гэтую паўзу на пісьме перадае працяжнік. Калі ж ён патрэбны паміж дзейнікам і выказнікам?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік?

01

Правіла пастаноўкі працяжніка

Калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікам у форме назоўнага склону, то паміж імі ставіцца працяжнік: Трапнае слова — мудрасці аснова.

У вуснай мове на месцы працяжніка робім паўзу. Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам, а не паміж любымі двума назоўнікамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Трапнае слова — мудрасці аснова.

Што? — слова (дзейнік, Н. скл.). Што такое слова? — аснова (выказнік, Н. скл.). Абодва галоўныя члены — назоўнікі ў назоўным склоне, таму паміж імі працяжнік. Слова мудрасці — даданы член у родным склоне.

02

Як праверыць умову правіла

Каб правільна паставіць працяжнік, знаходзім дзейнік, ставім ад яго пытанне да выказніка (што такое? хто такі?) і вызначаем, якой часцінай мовы і ў якім склоне выражаны абодва галоўныя члены.

Калі выказнік адказвае на пытанне што такое? хто такі? і выражаны назоўнікам у назоўным склоне — ставім працяжнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Зямля — карміцелька наша.
Кніга — маленькае акенца ў вялікі свет.

Што такое зямля? — карміцелька. Што такое кніга? — акенца. Дзейнікі і выказнікі — назоўнікі ў назоўным склоне, таму стаіць працяжнік.

03

Працяжнік у прыказках і вершах

Калі ў сказе некалькі дзейнікаў, працяжнік ставіцца пасля апошняга з іх, перад выказнікам: Мір, Радзіма, мама — усяму аснова (В. Жуковіч).

Калі ў сказе дзве часткі і ў кожнай свая аснова з назоўнікаў, працяжнік ставіцца ў кожнай частцы.

Паглядзім, як гэта працуе

Слова — вецер, а папера — грунт.
Хлеб ды вада — маладзецкая яда.

У першай прыказцы дзве асновы: слова — вецер і папера — грунт, таму два працяжнікі. У другой два дзейнікі (хлеб, вада) і выказнік яда.

04

Калі працяжнік не ставіцца

Калі выказнік выражаны дзеясловам або прыметнікам, працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам не ставіцца: Мая сястра вучыцца ва ўніверсітэце. Парк восенню рознакаляровы.

Сказ з выказнікам-дзеясловам часта можна замяніць блізкім па сэнсе сказам з выказнікам-назоўнікам — і тады з’явіцца працяжнік (практ. 151). Слова для запамінання: пейзаж.

Паглядзім, як гэта працуе

Мая сястра вучыцца ва ўніверсітэце. → Мая сястра — студэнтка.

У першым сказе выказнік вучыцца — дзеяслоў, працяжніка няма. У другім выказнік студэнтка — назоўнік у назоўным склоне, таму ставім працяжнік.

Параўноўваем і заўважаем

Працяжнік ёсць ці няма?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказДзейнікВыказнікПрацяжнік
Каса — дзявочая краса.каса (назоўнік, Н. скл.)краса (назоўнік, Н. скл.)ставіцца
Мая сястра — студэнтка.сястра (назоўнік, Н. скл.)студэнтка (назоўнік, Н. скл.)ставіцца
Жывапіс — вельмі старажытнае мастацтва.жывапіс (назоўнік, Н. скл.)мастацтва (назоўнік, Н. скл.)ставіцца
Мая сястра вучыцца ва ўніверсітэце.сястравучыцца (дзеяслоў)не ставіцца
Парк восенню рознакаляровы.паркрознакаляровы (прыметнік)не ставіцца
Прасочваем шлях

Ці трэба працяжнік? Разбіраем сказ «Свая хатка родная матка»

  1. Знаходзім дзейнік

    Пра што гаворыцца? Што? — слова ў назоўным склоне.

    што? — хатка

  2. Ставім пытанне да выказніка

    Што такое дзейнік? Хто такі?

    што такое хатка? — матка

  3. Вызначаем часціну мовы і склон

    Абодва галоўныя члены — назоўнікі ў назоўным склоне?

    хатка, матка — назоўнікі, Н. скл.

  4. Ставім працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам

    На месцы паўзы паміж групай дзейніка і групай выказніка.

    Свая хатка — родная матка.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ці патрэбны працяжнік?

Сказы запісаны без працяжніка. Вызнач, ці трэба яго паставіць паміж дзейнікам і выказнікам.

Думай як філолаг

Што падказвае працяжнік

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў прыказцы «Слова — вецер, а папера — грунт» два працяжнікі? Як ты разумееш яе сэнс?

Зверыць разважанне

У прыказцы дзве часткі, і ў кожнай свая граматычная аснова: слова — вецер, папера — грунт. Дзейнікі і выказнікі — назоўнікі ў назоўным склоне, таму працяжнік стаіць у кожнай частцы. Сэнс: сказанае слова лёгка ўзляціць і знікнуць, як вецер, а напісанае на паперы застаецца надоўга, як цвёрдая зямля.

Параўнай сказы «Васілёк — палеткаў краса» і «Васілёк красуецца на палетку». Чаму ў адным працяжнік ёсць, а ў другім няма?

Зверыць разважанне

У першым сказе выказнік краса (што такое васілёк?) — назоўнік у назоўным склоне, як і дзейнік, таму паміж імі працяжнік. У другім выказнік красуецца — дзеяслоў, і працяжнік не патрэбны.

Вучань напісаў: «Трапнае — слова мудрасці аснова». Знайдзі памылку і растлумач яе.

Зверыць разважанне

Працяжнік стаіць не на месцы. Ён ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам, а трапнае — гэта азначэнне да дзейніка слова. Дзейнік разам з залежным словам (трапнае слова) аддзяляецца ад выказніка з залежным словам (мудрасці аснова): Трапнае слова — мудрасці аснова.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Галоўнае правіла

    Калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікам у назоўным склоне, паміж імі ставіцца працяжнік: Трапнае слова — мудрасці аснова.

  2. Праверка пытаннем

    Ад дзейніка ставім пытанне што такое? хто такі?: Што такое зямля? — карміцелька.

  3. Паўза

    У вуснай мове на месцы працяжніка робім паўзу: Каса — дзявочая краса.

  4. Некалькі дзейнікаў

    Працяжнік ставіцца перад выказнікам, пасля апошняга дзейніка: Мір, Радзіма, мама — усяму аснова.

  5. Дзве асновы

    Калі ў сказе дзве асновы з назоўнікаў, працяжнікаў два: Слова — вецер, а папера — грунт.

  6. Без працяжніка

    Калі выказнік — дзеяслоў ці прыметнік, працяжнік не ставіцца: Мая сястра вучыцца ва ўніверсітэце.

Памятка: разбор па кроках

Зямля карміцелька наша → што? зямля → што такое? карміцелька → абодва назоўнікі ў Н. скл. → Зямля — карміцелька наша.

  1. Знайдзі дзейнік. Пра што гаворыцца? — Каса (што?).
  2. Пастаў ад дзейніка пытанне да выказніка і вызнач склон. Што такое каса? — краса: абодва назоўнікі ў назоўным склоне.
  3. Пастаў працяжнік. Паміж дзейнікам і выказнікам: Каса — дзявочая краса.

Цяпер растлумач: Калі паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік?
2. У якім сказе трэба паставіць працяжнік?
3. Дзе правільна пастаўлены працяжнік?
4. Якое пытанне ставім ад дзейніка да выказніка-назоўніка ў сказе «Кніга — маленькае акенца ў вялікі свет»?
5. Якім сказам можна замяніць сказ «Мой бацька будуе дамы», каб з’явіўся працяжнік?
6. Чаму ў сказе «Мая сястра вучыцца ва ўніверсітэце» няма працяжніка?
7. Дзе ставіцца працяжнік у сказе з некалькімі дзейнікамі «Мір, Радзіма, мама … усяму аснова»?
8. Колькі працяжнікаў трэба ў сказе «Слова вецер, а папера грунт»?
9. Якая літара прапушчана ў слове «св..тыя» (Мір, Радзіма, мама — нам св..тыя словы)?
10. Як правільна перакласці на беларускую мову слова «живопись»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑