Маўленне

§ 3. Умовы, неабходныя для ўспрымання і стварэння выказвання. Стылі маўлення: мэта і сфера выкарыстання

Даведаемся, што неабходна для маўленчых зносін, што такое маўленчая сітуацыя і чым адрозніваюцца стылі маўлення па мэце і сферы выкарыстання.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пеця просіць Олю: «Намалюй мне вецер». Каб гэтая размова адбылася, патрэбны двое, тэма і мова, якую абодва разумеюць. А ці стане Пеця гаварыць пра вецер гэтак жа, калі будзе адказваць на ўроку геаграфіі?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што неабходна для маўленчых зносін і чаму ў розных сітуацыях мы карыстаемся рознымі стылямі маўлення?

01

Умовы маўленчых зносін

Для таго каб адбыліся маўленчыя зносіны, неабходны пэўныя ўмовы: 1) у гутарцы ўдзельнічаюць хоць бы два чалавекі — адраса́нт (адпраўнік — той, хто перадае інфармацыю) і адраса́т (атрымальнік — той, хто яе атрымлівае); 2) у іх павінна быць тэма для абмеркавання; 3) неабходна ведаць мову, на якой адбываюцца зносіны.

Зносіны даюць чалавеку магчымасць расказаць пра свае патрэбы, выказаць пачуцці і перажыванні, падзяліцца з іншымі радасцю ці бядой, папрасіць дапамогі ці пабудзіць да дзеяння. Калі хоць адной умовы няма (чалавек адзін, няма пра што гаварыць, суразмоўцы не разумеюць мовы адзін аднаго), гутарка не адбудзецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Просіць Олю Пеця: / — Намалюй мне вецер. (У. Мазго)

Адрасант — Пеця, адрасат — Оля, тэма гутаркі — вецер, мова — беларуская. Усе ўмовы захаваны, таму гутарка адбылася.

02

Маўленчая сітуацыя

Нашы выказванні залежаць ад таго, з якой мэтай, дзе і з кім мы гаворым, — гэта значыць ад маўленчай сітуацыі.

  • З кім? — з адным чалавекам; з многімі людзьмі.
  • Дзе гаворым? — у неафіцыйных абставінах (дома, на вуліцы); у афіцыйных абставінах (у школе, на сходзе).
  • З якой мэтай? — паведаміць пра нешта; абмяняцца думкамі; уздзейнічаць на суразмоўніка.

Суразмоўнік — той, з кім вядзецца размова.

Паглядзім, як гэта працуе

Выступленне перад класам пра карысць фізічных практыкаванняў — і размова з сябрам, якога ты ўгаворваеш хадзіць разам на плаванне.

Тэма адна, але ў класе ты гаворыш з многімі людзьмі ў афіцыйных абставінах і паведамляеш звесткі, а з сябрам — у неафіцыйных і хочаш яго пераканаць. Таму і словы будуць розныя.

03

Стылі маўлення залежаць ад сітуацыі

У залежнасці ад рознай маўленчай сітуацыі (з якой мэтай, дзе і з кім гаворым) мы карыстаемся рознымі стылямі маўлення.

Калі мы хочам падзяліцца з некім сваімі думкамі, выказаць пэўныя пачуцці, запытацца пра нешта, то карыстаемся гутарковым стылем. Ён прымяняецца ў бытавых (неафіцыйных) зносінах людзей.

Калі трэба паведаміць навуковыя звесткі, растлумачыць сутнасць якой-небудзь з’явы ці прадмета, выкарыстоўваецца навуковы стыль. Ён сустракаецца ў навуковых выданнях (слоўніках, энцыклапедыях, даведніках), падручніках.

Вобразнае апісанне пэўных з’яў, прадметаў, падзей даецца ў мастацкім стылі. Ён выкарыстоўваецца ў мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасці.

Паглядзім, як гэта працуе

І. — Ну і навальніца! Лье як з вядра! — Ага, я ўжо вымак як цюцька.
ІІ. Навальніца — атмасферная з’ява, якая заключаецца ў электрычных разрадах паміж воблакамі ці паміж воблакамі і зямной паверхняй.
ІІІ. І раптам неба раскалолася — загрымела адразу ўсюды, нават і ў самой зямлі (паводле В. Гапеева).

Тэма адна — навальніца. Тэкст І абменьваецца думкамі пра надвор’е (гутарковы стыль), тэкст ІІ паведамляе дакладныя звесткі пра прыродную з’яву (навуковы), тэкст ІІІ малюе словамі малюнак навальніцы (мастацкі).

Параўноўваем і заўважаем

Тры стылі: мэта і сфера выкарыстання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СтыльЗ якой мэтайДзе выкарыстоўваецца
гутарковыпадзяліцца думкамі, выказаць пачуцці, запытацца пра нештау бытавых (неафіцыйных) зносінах
навуковыпаведаміць навуковыя звесткі, растлумачыць сутнасць з’явы ці прадметау слоўніках, энцыклапедыях, даведніках, падручніках
мастацківобразна апісаць з’явы, прадметы, падзеіу мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасці
04

Гутарковы і кніжныя стылі

У беларускай мове адрозніваюць гутарковы стыль маўлення і кніжныя стылі: мастацкі, навуковы, афіцыйны, публіцыстычны.

Для кожнага стылю характэрны свае прыметы: мэта і сфера выкарыстання, моўныя сродкі. У 5 класе мы падрабязна знаёмімся з гутарковым, навуковым і мастацкім стылямі.

Паглядзім, як гэта працуе

Неафіцыйныя абставіны: у гасцях, на вуліцы, дома. Афіцыйныя абставіны: на ўроку, на класнай гадзіне.

У неафіцыйных абставінах мы найчасцей карыстаемся гутарковым стылем, а на ўроку, адказваючы правіла, — элементамі навуковага.

Прасочваем шлях

Як вызначыць стыль выказвання

  1. Ахарактарызуй сітуацыю: з кім і дзе гавораць

    З адным чалавекам ці з многімі? У афіцыйных ці неафіцыйных абставінах?

    «— Ну і навальніца! — Ага, я ўжо вымак…» — сябры на вуліцы.

  2. Вызначы мэту выказвання

    Абмяняцца думкамі, паведаміць навуковыя звесткі ці вобразна апісаць?

    Сябры абменьваюцца думкамі пра надвор’е.

  3. Назаві стыль

    Мэта і сфера падказваюць стыль: гутарковы, навуковы або мастацкі.

    Неафіцыйная размова, абмен думкамі — гутарковы стыль.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Абставіны і ўдзельнікі зносін

Спачатку раскладзі месцы па абставінах (практ. 20), потым адкажы на пытанні.

Думай як філолаг

Чаму гутарка адбылася?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Ці могуць адбыцца маўленчыя зносіны паміж людзьмі, якія карыстаюцца рознымі мовамі? Што ім трэба, каб зразумець адно аднаго?

Зверыць разважанне

Калі суразмоўцы не ведаюць агульнай мовы, адна з умоў зносін парушана, і гутарка не атрымаецца (хіба толькі простымі жэстамі). Каб зразумець адно аднаго, трэба знайсці мову, якую ведаюць абодва, або запрасіць перакладчыка.

Адну і тую ж падзею — навальніцу — апісалі тры разы (практ. 21). Чаму атрымаліся зусім розныя тэксты, хоць тэма адна?

Зверыць разважанне

Таму што ў тэкстаў розная мэта і сфера выкарыстання. Сябры абменьваюцца думкамі ў размове — гутарковы стыль. Энцыклапедыя паведамляе дакладныя звесткі — навуковы. Пісьменнік ставіць мэту намаляваць вобраз — мастацкі. Стыль залежыць ад маўленчай сітуацыі, а не толькі ад тэмы.

Чаму запіска «Сустрэнемся там, дзе ўчора, у тры» зразумелая сябру, але незразумелая чужому чалавеку?

Зверыць разважанне

У адрасанта і адрасата агульная тэма і агульныя веды: сябар ведае, дзе яны былі ўчора. Чужы чалавек — не той адрасат, якому прызначана запіска, для яго выказванне незразумелае. Значыць, ствараючы выказванне, трэба ўлічваць, хто наш адрасат.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры ўмовы зносін

    Для маўленчых зносін патрэбны хоць бы два ўдзельнікі (адрасант і адрасат), тэма для абмеркавання і агульная мова.

  2. Адрасант і адрасат

    Адрасант — той, хто перадае інфармацыю; адрасат — той, хто яе атрымлівае.

  3. Маўленчая сітуацыя

    Нашы выказванні залежаць ад маўленчай сітуацыі: з якой мэтай, дзе і з кім мы гаворым.

  4. Абставіны

    Абставіны бываюць неафіцыйныя (дома, на вуліцы) і афіцыйныя (у школе, на сходзе).

  5. Стыль залежыць ад сітуацыі

    Гутарковы стыль — для бытавых зносін, навуковы — для навуковых звестак, мастацкі — для вобразнага апісання.

  6. Сістэма стыляў

    У беларускай мове ёсць гутарковы і кніжныя стылі (мастацкі, навуковы, афіцыйны, публіцыстычны); кожны мае сваю мэту, сферу і моўныя сродкі.

Памятка: разбор па кроках

«Компас — прыбор для вызначэння старон свету» → мэта: паведаміць навуковыя звесткі → дзе: у падручніку, даведніку → навуковы стыль.

  1. Ахарактарызуй маўленчую сітуацыю. Вызначы, хто гаворыць (адрасант), каму (адрасат), дзе — у афіцыйных ці неафіцыйных абставінах.
  2. Вызначы мэту выказвання. Падзяліцца думкамі, паведаміць навуковыя звесткі ці вобразна апісаць з’яву?
  3. Выберы стыль маўлення. Бытавыя зносіны — гутарковы, навуковыя звесткі — навуковы, вобразнае апісанне — мастацкі.

Цяпер растлумач: Што неабходна для маўленчых зносін і чаму ў розных сітуацыях мы карыстаемся рознымі стылямі маўлення?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як называецца той, хто перадае інфармацыю?
2. Што не з’яўляецца ўмовай маўленчых зносін?
3. Ад чаго залежаць нашы выказванні?
4. Якія абставіны неафіцыйныя?
5. Які стыль выкарыстоўваецца ў бытавых (неафіцыйных) зносінах?
6. Дзе сустракаецца навуковы стыль?
7. Якая мэта мастацкага стылю?
8. Які сказ напісаны ў навуковым стылі?
9. Якія стылі адносяцца да кніжных?
10. У якім выпадку пішацца ў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑