Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 21. Даданыя члены сказа. Дапаўненне

Паўтараем, што такое даданыя члены сказа, і вучымся знаходзіць дапаўненне — па значэнні, пытаннях ускосных склонаў і сувязі з выказнікам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У сказе «Заяц збудаваў дом» ёсць аснова — заяц збудаваў. Але дзе ён збудаваў? Чый дом? М. Танк адказвае: «Пад ракітавым кустом заяц збудаваў свой дом». Словы, што паясняюць аснову і робяць сказ больш дакладным, — гэта даданыя члены сказа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое дапаўненне і як знайсці яго ў сказе?

01

Даданыя члены сказа

Члены сказа, якія паясняюць дзейнік і выказнік і залежаць ад іх, называюцца даданымі членамі сказа: Пад ракітавым кустом заяц збудаваў свой дом (М. Танк). Да даданых членаў сказа адносяцца дапаўненне, азначэнне і акалічнасць.

Даданыя члены знаходзім па пытаннях, якія ставім ад галоўных членаў сказа (або ад іншых даданых членаў).

Паглядзім, як гэта працуе

Некалі велізарны ляднік змяніў прыроду гэтага дзівоснага краю. (Паводле Т. Дамаронак)

Аснова — ляднік змяніў. Астатнія словы (некалі, велізарны, прыроду, гэтага, дзівоснага, краю) — даданыя члены сказа.

02

Ускосныя склоны

Усе склоны, акрамя назоўнага, называюцца ўскоснымі.

СклонПытанніПрыклады
Н.хто? што?чалавек, зямля
Р.каго? чаго?чалавека, зямлі
Д.каму? чаму?чалавеку, зямлі
В.каго? што?чалавека, зямлю
Т.кім? чым?чалавекам, зямлёй (зямлёю)
М.пры кім? на чым?пры чалавеку, на зямлі
Паглядзім, як гэта працуе

Браслаўскія азёры зрабілі гэты край цудоўным месцам нашай планеты.

Зрабілі (што?) край — вінавальны склон; (кім? чым?) месцам — творны склон. Гэтыя словы стаяць ва ўскосных склонах, а дзейнік азёры — у назоўным.

03

Дапаўненне

Дапаўненне — гэта даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў: памагае (каму?) маме, чытае (што?) кнігу, сябруе (з кім?) з аднакласнікамі.

У сказе дапаўненне выражаецца назоўнікам ці займеннікам і залежыць ад выказніка. Пры разборы сказа дапаўненне падкрэсліваецца пункцірнай лініяй.

Паглядзім, як гэта працуе

Сваю пяшчоту маме я прыношу. (М. Шабовіч)
Свята мне прыносіш ты ўсмешкай маладой. (В. Жуковіч)

У першым сказе: прыношу (што?) пяшчоту, прыношу (каму?) маме. У другім: прыносіш (што?) свята, (каму?) мне, (чым?) усмешкай. Усе дапаўненні залежаць ад выказніка.

04

Дзейнік ці дапаўненне?

Дзейнік адказвае на пытанні хто? што? і стаіць у назоўным склоне, а дапаўненне залежыць ад выказніка і адказвае на пытанні ўскосных склонаў.

Форма вінавальнага склону часта супадае з назоўным (фрак, мандарыны, свята). Таму ставім пытанне ад выказніка: хто (што) выконвае дзеянне — дзейнік; каго? што? (і іншыя пытанні ўскосных склонаў) — дапаўненне.

Паглядзім, як гэта працуе

Апранае грак чорны-чорны фрак. (Н. Галіноўская)

Хто апранае? — грак (дзейнік). Апранае што? — фрак (дапаўненне ў вінавальным склоне). Слова для запамінання: дырыжо́р.

Параўноўваем і заўважаем

Дзейнік і дапаўненне ў скорагаворках і вершах

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказДзейнік (Н. скл.)Дапаўненне (ускосны склон)
Ліна ела мандарыны.Лінамандарыны (што?) — В. скл.
Ян іграў на мандаліне.Янна мандаліне (на чым?) — М. скл.
Апранае грак чорны-чорны фрак.гракфрак (што?) — В. скл.
Натку вельмі любіць мама.мамаНатку (каго?) — В. скл.
Паўка пакаваў пакупкі пакупнікам у пакункі.Паўкапакупкі (што?) — В. скл., пакупнікам (каму?) — Д. скл.
05

Гавары і пішы правільна

Некаторыя беларускія дзеясловы патрабуюць іншага склону дапаўнення, чым рускія: па-беларуску трэба дзякаваць не каго, а каму — дзякую вам; прабачаць не каго, а каму — прабачце мне; пасміхацца не над кім, а з каго. І не адкрыць кнігу, а адгарнуць, разгарнуць (паводле Я. Скрыгана).

Паглядзім, як гэта працуе

Дзякую вам за дапамогу! Прабачце мне, калі ласка. Разгарніце кнігі на дзясятай старонцы.

Дзякую (каму?) вам, прабачце (каму?) мне — дапаўненні ў давальным склоне.

Прасочваем шлях

Як знайсці дапаўненне

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Дзейнік і выказнік.

    Мама радуецца радасцям дзяцей → мама радуецца

  2. Ад выказніка ставім пытанні ўскосных склонаў

    Каго? чаго? каму? чаму? каго? што? кім? чым? аб кім? аб чым?

    радуецца (чаму?) радасцям

  3. Правяраем, што слова абазначае прадмет

    Дапаўненне выражаецца назоўнікам ці займеннікам.

    радасцям — назоўнік, Д. скл.

  4. Падкрэсліваем пункцірам

    Дапаўненне падкрэсліваецца пункцірнай лініяй.

    радасцям — пункцір

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дзейнік ці дапаўненне?

Вызнач, якім членам сказа з’яўляецца слова пасля двукроп’я. Сказы — з практ. 156–160 і правіл параграфа.

Думай як філолаг

Хітрыя дапаўненні

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў сказе «Свята мне прыносіш ты ўсмешкай маладой» слова «свята» — не дзейнік, хоць стаіць на першым месцы і па форме падобна на назоўны склон?

Зверыць разважанне

Дзейнік — той, хто выконвае дзеянне: хто прыносіш? — ты. Ад выказніка да слова свята ставім пытанне прыносіш (што?) — гэта пытанне вінавальнага склону. Форма вінавальнага склону супадае з назоўным, таму вызначаем член сказа па пытанні ад выказніка, а не па месцы і форме.

Па-руску кажуць «благодарю вас», «простите меня», «смеяться над кем», а па-беларуску — «дзякую вам», «прабачце мне», «пасміхацца з каго». Што адрозніваецца ў гэтых спалучэннях?

Зверыць разважанне

Адрозніваецца склон дапаўнення (і прыназоўнік). Беларускія дзеясловы дзякаваць і прабачаць патрабуюць давальнага склону (каму?), а рускія — вінавальнага (кого?). Пасміхацца па-беларуску — з каго, а не над кім. Таму беларускія словазлучэнні нельга будаваць па рускім узоры.

Ці могуць даданыя члены сказа ўжывацца ў форме назоўнага склону? Падумай пра сказ «Грэцкая каша пыхала парай».

Зверыць разважанне

Дапаўненне — не: яно заўсёды адказвае на пытанні ўскосных склонаў (пыхала чым? — парай, творны склон). А іншыя даданыя члены могуць: азначэнне грэцкая залежыць ад дзейніка каша і стаіць, як і ён, у назоўным склоне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Даданыя члены

    Паясняюць дзейнік і выказнік і залежаць ад іх: дапаўненне, азначэнне, акалічнасць.

  2. Ускосныя склоны

    Усе склоны, акрамя назоўнага, называюцца ўскоснымі.

  3. Што такое дапаўненне

    Даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў: чытае (што?) кнігу.

  4. Чым выражаецца

    Дапаўненне выражаецца назоўнікам ці займеннікам і залежыць ад выказніка: памагае (каму?) маме.

  5. Як падкрэсліваецца

    Пры разборы сказа дапаўненне падкрэсліваецца пункцірнай лініяй.

  6. Беларускае кіраванне

    Дзякую вам, прабачце мне, пасміхацца з каго, адгарнуць кнігу — так правільна па-беларуску.

Памятка: разбор па кроках

Натку вельмі любіць мама. → аснова: мама любіць → любіць (каго?) Натку → назоўнік у В. скл. → дапаўненне.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Ліна ела мандарыны: дзейнік Ліна, выказнік ела.
  2. Пастаў ад выказніка пытанне ўскоснага склону. Ела (што?) мандарыны — вінавальны склон.
  3. Падкрэслі дапаўненне пункцірам. Мандарыны — назоўнік, абазначае прадмет: гэта дапаўненне.

Цяпер растлумач: Што такое дапаўненне і як знайсці яго ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што адносіцца да даданых членаў сказа?
2. Якія склоны называюцца ўскоснымі?
3. Што абазначае дапаўненне?
4. Ад якога члена сказа звычайна залежыць дапаўненне?
5. Якой лініяй падкрэсліваецца дапаўненне?
6. Што з’яўляецца дапаўненнем у сказе «Натку вельмі любіць мама»?
7. Якое слова ў сказе «Апранае грак чорны-чорны фрак» з’яўляецца дзейнікам?
8. На якое пытанне адказвае дапаўненне ў словазлучэнні «сябруе з аднакласнікамі»?
9. Як правільна сказаць па-беларуску?
10. Як правільна па-беларуску назваць дзеянне з кнігай?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑