Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 22. Азначэнне

Знаёмімся з азначэннем — даданым членам сказа, які называе прымету прадмета: вучымся ставіць да яго пытанні, бачыць, чым яно выражана і ад чаго залежыць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай радок П. Панчанкі: «Гэта рэчка, сцежачка лясная». Пра сцежачку можна сказаць проста «сцежачка», але слова «лясная» адразу малюе карціну: мы бачым лес, дрэвы, ціхую дарожку. Словы, якія называюць прыметы прадметаў, робяць сказ ярчэйшым і дакладнейшым.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое азначэнне, на якія пытанні яно адказвае і чым выражаецца?

01

Што такое азначэнне

Азначэнне — гэта даданы член сказа, які абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія? чый? чыя? чыё? чые?

Пытанне да азначэння заўсёды ставім ад слова, якое называе прадмет: сцежачка (якая?) лясная, пчолка (якая?) залатая, дом (чый?) твой, сябры (чые?) твае.

Паглядзім, як гэта працуе

Гэта рэчка, сцежачка лясная, гэта ў лузе залатая пчолка, а ў вачах тваіх — вясёлка (П. Панчанка).

Сцежачка (якая?) лясная; пчолка (якая?) залатая; у вачах (чыіх?) тваіх. Словы лясная, залатая, тваіх называюць прыметы прадметаў — гэта азначэнні. Слова залатая ўжыта ў пераносным значэнні: пчолка не з золата, а яркая, бліскучая, як золата.

02

Чым выражаецца азначэнне і ад чаго залежыць

Азначэнне звычайна выражаецца прыметнікам ці займеннікам. Залежыць яно ад членаў сказа, выражаных назоўнікам.

Азначэнне можа залежаць ад дзейніка, ад дапаўнення, ад акалічнасці — ад любога члена сказа, выражанага назоўнікам. Азначэнне-займеннік (мой, твой, наш, свой, яго, яе) адказвае на пытанні чый? чыя? чыё? чые?, а азначэнне-прыметнік — часцей на пытанні які? якая? якое? якія?

Паглядзім, як гэта працуе

І над вёскай далёка чуецца бусліны клёкат (Г. Аўласенка). А ў вачах яе, здаецца, неба сіняе смяецца (У. Мазго).

Клёкат (чый?) бусліны — азначэнне выражана прыметнікам і залежыць ад дзейніка клёкат. У вачах (чыіх?) яе — азначэнне выражана займеннікам. Неба (якое?) сіняе — азначэнне-прыметнік стаіць пасля назоўніка, ад якога залежыць.

Параўноўваем і заўважаем

Азначэнне: пытанні і часціны мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПытаннеЧым выражанаПрыклад
якая?прыметнікамсцежачка (якая?) лясная
якое?прыметнікамнеба (якое?) сіняе
чый?прыметнікамклёкат (чый?) бусліны
чый? чые?займеннікамдом (чый?) твой, сябры (чые?) твае
чыіх?займеннікаму вачах (чыіх?) яе
03

Як падкрэсліваецца азначэнне

У сказе азначэнне падкрэсліваецца хва́лістай лініяй.

Пры разборы сказа спачатку знаходзім граматычную аснову: дзейнік падкрэсліваем адной рысай, выказнік — дзвюма. Потым ад назоўнікаў ставім пытанні які? чый? і знаходзім азначэнні. Над азначэннем можна напісаць пытанне і стрэлкай паказаць, ад якога слова яно залежыць.

Паглядзім, як гэта працуе

У бочачцы чырвонай рубінаў поўным-поўна (М. Пазнякоў).

У бочачцы (якой?) чырвонай — азначэнне, яго падкрэсліваем хвалістай лініяй. Адгадка — гранат.

04

Азначэнні ў тэксце

Азначэнні дапамагаюць дакладна і ярка апісаць прадмет: яго колер, форму, памер, якасць, прыналежнасць.

Без азначэнняў тэкст становіцца бедным. Параўнай: «Рабінка расце каля балкона» і «Мая любімая рабінка расце каля нашага балкона». Па прыметах прадметаў мы адгадваем загадкі: садовыя, мядовыя, сакаўныя, наліўныя — гэта яблыкі. Апісваючы звярка, таксама карыстаемся азначэннямі: рыжая, пушыстая, спрытная вавёрка.

Паглядзім, як гэта працуе

У кастрычніку рабіна шапаціць пад ветрам залацістай лістотай. А чырвоныя гронкі гараць на сонцы (паводле Т. Мушынскай).

Лістотай (якой?) залацістай, гронкі (якія?) чырвоныя — азначэнні падказваюць пару года: восень.

Прасочваем шлях

Як знайсці азначэнне ў сказе

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Дзейнік падкрэсліваем адной рысай, выказнік — дзвюма.

    Над вёскай чуецца бусліны клёкат: клёкат — дзейнік, чуецца — выказнік.

  2. Ставім пытанні ад назоўнікаў

    Ад кожнага члена сказа, выражанага назоўнікам, пытаемся які? чый?

    клёкат (чый?) бусліны

  3. Вызначаем часціну мовы

    Азначэнне звычайна выражана прыметнікам ці займеннікам.

    бусліны — прыметнік

  4. Падкрэсліваем хвалістай лініяй

    Над словам пішам пытанне, стрэлкай паказваем, ад якога слова яно залежыць.

    бусліны — хвалістая лінія

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Азначэнне ці не?

Вызначы ролю выдзеленага слова (яно стаіць першым, у дужках — словазлучэнне). Пастаў да яго пытанне ад галоўнага слова.

Думай як філолаг

Азначэнне пазнаём па пытанні

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Параўнай сказы: «Я бачу яе» і «А ў вачах яе неба сіняе смяецца». Чаму слова яе ў адным сказе — дапаўненне, а ў другім — азначэнне?

Зверыць разважанне

Член сказа вызначаем па пытанні. Бачу (каго?) яе — пытанне ўскоснага склону ад дзеяслова, таму гэта дапаўненне. У вачах (чыіх?) яе — пытанне чыіх? ад назоўніка, слова называе прыналежнасць (прымету прадмета), таму гэта азначэнне. Адно і тое ж слова можа быць рознымі членамі сказа.

У сказе «Цёплы дзень настаў» слова цёплы — азначэнне. А ў сказе «Дзень цёплы» — таксама азначэнне?

Зверыць разважанне

Не. У сказе «Цёплы дзень настаў» прыметнік паясняе назоўнік дзень і адказвае на пытанне які? — гэта азначэнне. У сказе «Дзень цёплы» прыметнік паведамляе, які дзень, — ён з’яўляецца выказнікам і ўваходзіць у граматычную аснову. Не кожны прыметнік у сказе — азначэнне.

Чаму ў загадках «Садовыя, мядовыя, сакаўныя, наліўныя» і «У бочачцы чырвонай рубінаў поўным-поўна» так шмат азначэнняў?

Зверыць разважанне

Загадка не называе прадмет, а апісвае яго прыметы. Азначэнні (садовыя, мядовыя, сакаўныя, наліўныя, чырвонай) паказваюць колер, смак, месца, дзе расце прадмет, і па іх мы адгадваем: яблыкі, гранат. Без азначэнняў адгадаць было б немагчыма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне — даданы член

    Азначэнне абазначае прымету прадмета: лясная сцежачка, залатая пчолка.

  2. Пытанні азначэння

    Азначэнне адказвае на пытанні які? якая? якое? якія? чый? чыя? чыё? чые?

  3. Чым выражана

    Звычайна азначэнне выражаецца прыметнікам (сіняе неба) ці займеннікам (мой сшытак, яго частка).

  4. Ад чаго залежыць

    Азначэнне залежыць ад членаў сказа, выражаных назоўнікам: ад дзейніка, дапаўнення, акалічнасці.

  5. Хвалістая лінія

    Пры разборы сказа азначэнне падкрэсліваецца хвалістай лініяй.

  6. Навошта азначэнні

    Азначэнні робяць апісанне дакладным і вобразным; па іх мы пазнаём прадмет і адгадваем загадкі.

Памятка: разбор па кроках

Неба сіняе смяецца → аснова неба смяецца → неба (якое?) сіняе → прыметнік → азначэнне, хвалістая лінія.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Рабіна шапаціць: дзейнік рабіна, выказнік шапаціць.
  2. Пастаў пытанні які? чый? ад назоўнікаў. Лістотай (якой?) залацістай.
  3. Вызначы часціну мовы і падкрэслі. Залацістай — прыметнік, азначэнне; падкрэсліваем хвалістай лініяй.

Цяпер растлумач: Што такое азначэнне, на якія пытанні яно адказвае і чым выражаецца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае азначэнне?
2. На якія пытанні адказвае азначэнне?
3. Якой лініяй падкрэсліваецца азначэнне?
4. Якімі часцінамі мовы звычайна выражаецца азначэнне?
5. Ад якіх членаў сказа залежыць азначэнне?
6. У якім словазлучэнні залежнае слова з’яўляецца азначэннем?
7. Якое слова ў сказе «І над вёскай далёка чуецца бусліны клёкат» з’яўляецца азначэннем?
8. У якім сказе азначэнне выражана займеннікам?
9. Якое слова з даведкі падыходзіць у сказ «Мы клапоцімся пра (чыю?) чысціню»?
10. У якім сказе прыметнік НЕ з’яўляецца азначэннем?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑