Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 23. Акалічнасць

Знаёмімся з акалічнасцю — даданым членам сказа, які паказвае месца, час, прычыну і спосаб дзеяння, — і вучымся ставіць да яе два пытанні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сябар піша ў чат: «Сустрэнемся!» Ты адразу пытаешся: дзе? калі? Сябар дапісвае: «Заўтра пасля ўрокаў каля школы». Цяпер усё зразумела. Словы, якія адказваюць на пытанні дзе? калі? як? чаму?, паясняюць дзеянне — гэта акалічнасці.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое акалічнасць, якія бываюць акалічнасці і як іх знайсці ў сказе?

01

Што такое акалічнасць

Акалічнасць — гэта даданы член сказа, які абазначае месца, час, прычыну, спосаб дзеяння. Акалічнасць месца адказвае на пытанні дзе? куды? адкуль?; акалічнасць часу — на пытанні калі? у які прамежак часу?; акалічнасць прычыны — на пытанні чаму? па якой прычыне?; акалічнасць спосабу дзеяння — на пытанні як? якім чынам?

Паглядзім, як гэта працуе

Моцна спіць зімой вавёрка — у яе пад снегам норка (Г. Аўласенка).

Спіць (як?) моцна — акалічнасць спосабу дзеяння; спіць (калі?) зімой — акалічнасць часу. Дарэчы, тут аўтар наўмысна памыліўся: вавёрка зімой не спіць.

Параўноўваем і заўважаем

Віды акалічнасцей

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Від акалічнасціПытанніПрыклад
месцадзе? куды? адкуль?прыляцела (адкуль?) з выраю
часукалі? у які прамежак часу?паспяваюць (калі?) восенню
прычынычаму? па якой прычыне?заплакаў (чаму?) ад крыўды
спосабу дзеянняяк? якім чынам?вучыўся (як?) старанна
02

Чым выражаецца акалічнасць і як падкрэсліваецца

У сказе акалічнасць залежыць ад выказніка і выражаецца назоўнікам з прыназоўнікам, а таксама словамі, якія абазначаюць месца (блізка, далёка), час (заўсёды, учора), якасць (весела, лёгка) і інш. Пры разборы сказа акалічнасць падкрэсліваецца штрыхпункцірам (штрых і кропка).

Паглядзім, як гэта працуе

Я сонца клічу ў падарожжа (Р. Барадулін). Дрыготка шапоча лістота (У. Мазго).

Клічу (куды?) у падарожжа — акалічнасць месца, выражана назоўнікам з прыназоўнікам. Шапоча (як?) дрыготка — акалічнасць спосабу дзеяння, выражана словам, якое абазначае якасць. Абедзве акалічнасці залежаць ад выказнікаў і падкрэсліваюцца штрыхпункцірам.

03

Два пытанні да акалічнасці

Да акалічнасцей, выражаных назоўнікам з прыназоўнікам, можна паставіць два пытанні — пытанне ўскоснага склону і сэнсавае пытанне.

Пытанне ўскоснага склону дапамагае вызначыць, у форме якога склону ўжыты назоўнік, а сэнсавае — якім членам сказа гэты назоўнік з’яўляецца.

Паглядзім, як гэта працуе

На гасцінцы каля лодак прымасціўся зімародак (Л. Воранава).

Прымасціўся (на чым?) на гасцінцы — назоўнік у форме меснага склону; прымасціўся (дзе?) на гасцінцы — назоўнік з прыназоўнікам з’яўляецца акалічнасцю. Таксама: прымасціўся (каля чаго? дзе?) каля лодак. Да акалічнасцей, выражаных словамі тыпу блізка, учора, весела, ставіцца толькі адно, сэнсавае пытанне.

04

Гавары і пішы правільна

Калі збіраюцца ў лес, на балота ці ў іншае месца, каб назбіраць грыбоў, ягад, арэхаў, то па-беларуску звычайна гавораць: пайсці ў суніцы, у журавіны, у грыбы, у арэхі.

Гэта беларускі зварот: прыназоўнік у і назоўнік у форме вінавальнага склону паказваюць мэту паходу. Аднойчы Міколка і Косця пайшлі ў арэхі.

Паглядзім, як гэта працуе

Восенню бацька з сынам пайшлі ў грыбы.

Пайшлі (калі?) восенню — акалічнасць часу; пайшлі (куды?) у грыбы — акалічнасць месца (кірунку). Пасля галоснай перад словам у пішам ў: пайшлі ў грыбы.

Прасочваем шлях

Як знайсці і вызначыць акалічнасць

  1. Знаходзім выказнік

    Акалічнасць залежыць ад выказніка, таму пачынаем з граматычнай асновы.

    Вясной жураўлі дзяўбуць журавіны: выказнік дзяўбуць.

  2. Ставім пытанні ад выказніка

    Пытаемся дзе? куды? адкуль? калі? чаму? як?

    дзяўбуць (калі?) вясной; дзяўбуць (як?) з задавальненнем

  3. Вызначаем від акалічнасці

    Па сэнсавым пытанні называем від: месца, часу, прычыны, спосабу дзеяння.

    вясной — часу; з задавальненнем — спосабу дзеяння

  4. Падкрэсліваем штрыхпункцірам

    Да назоўніка з прыназоўнікам можна паставіць і пытанне склону.

    дзяўбуць (з чым? як?) з задавальненнем

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які від акалічнасці?

Пастаў ад выказніка сэнсавае пытанне да акалічнасці (яна стаіць першай) і вызначы яе від.

Думай як філолаг

Акалічнасць пад павелічальным шклом

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 166. Аўтар верша «Хто як зімуе» наўмысна памыліўся: «Моцна спіць зімой вавёрка — у яе пад снегам норка. А ў бярлозе, у бары, смокча лапу лось стары. І казуля не ўтрывала і таксама прыдрамала ў нары». Знайдзі памылкі і скажы, ці зменяцца пры выпраўленні акалічнасці.

Зверыць разважанне

Вавёрка зімой не спіць: яна скача па дрэвах і жыве ў дупле ці гняздзе, а не ў норцы пад снегам. У бярлозе смокча лапу не лось, а мядзведзь. Казуля таксама не спіць у нары: яна зімуе ў лесе. Выпраўляць трэба перш за ўсё дзейнікі (хто?), а акалічнасці часу (зімой) і месца (у бярлозе, у бары) застаюцца: яны адказваюць на пытанні калі? дзе?

Практ. 167. У скорагаворцы «Не шукайце Пашу — статак разам з татам ён пагнаў на пашу» словы Пашу і на пашу гучаць аднолькава. Ці аднолькавыя гэта члены сказа?

Зверыць разважанне

Не. Не шукайце (каго?) Пашу — гэта імя хлопчыка, назоўнік без прыназоўніка, ён адказвае на пытанне ўскоснага склону — дапаўненне. Пагнаў (куды?) на пашу — назоўнік з прыназоўнікам абазначае месца, куды накіравана дзеянне, — акалічнасць месца. Аўтар выкарыстоўвае такія словы, каб скорагаворка была смешнай і цікавай.

Чаму да акалічнасці на гасцінцы можна паставіць два пытанні, а да акалічнасці восенню — толькі адно?

Зверыць разважанне

На гасцінцы — назоўнік з прыназоўнікам: ён змяняецца па склонах, таму да яго ставім пытанне склону (на чым?) і сэнсавае пытанне (дзе?). Восенню — слова, якое абазначае час і не змяняецца па склонах, таму пытанне склону паставіць немагчыма, застаецца толькі сэнсавае (калі?).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Акалічнасць — даданы член

    Акалічнасць абазначае месца, час, прычыну, спосаб дзеяння.

  2. Чатыры віды

    Месца — дзе? куды? адкуль?; часу — калі?; прычыны — чаму?; спосабу дзеяння — як? якім чынам?

  3. Залежыць ад выказніка

    Пытанне да акалічнасці ставім ад выказніка: клічу (куды?) у падарожжа.

  4. Чым выражаецца

    Назоўнікам з прыназоўнікам (на гасцінцы) і словамі тыпу блізка, учора, весела.

  5. Два пытанні

    Пытанне ўскоснага склону паказвае склон, сэнсавае — член сказа: (на чым? дзе?) на гасцінцы.

  6. Штрыхпункцір

    Пры разборы сказа акалічнасць падкрэсліваецца штрыхпункцірам (штрых і кропка).

Памятка: разбор па кроках

Прыляцела ластаўка з выраю → выказнік прыляцела → прыляцела (з чаго? адкуль?) з выраю → акалічнасць месца, штрыхпункцір.

  1. Знайдзі выказнік. Вясной жураўлі дзяўбуць журавіны: выказнік дзяўбуць.
  2. Пастаў ад выказніка пытанне дзе? калі? чаму? як?. Дзяўбуць (калі?) вясной.
  3. Назаві від акалічнасці і падкрэслі штрыхпункцірам. Вясной — акалічнасць часу.

Цяпер растлумач: Што такое акалічнасць, якія бываюць акалічнасці і як іх знайсці ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае акалічнасць?
2. На якія пытанні адказвае акалічнасць месца?
3. Ад якога члена сказа звычайна залежыць акалічнасць?
4. Як падкрэсліваецца акалічнасць пры разборы сказа?
5. Які від акалічнасці ў сказе «Дрыготка шапоча лістота»?
6. У якім сказе ёсць акалічнасць прычыны?
7. Якое пытанне да слоў «на гасцінцы» ў сказе «На гасцінцы прымасціўся зімародак» — сэнсавае?
8. Як па-беларуску звычайна гавораць пра паход у лес па ягады?
9. Якое слова ў сказе «Вясной (1) жураўлі з задавальненнем (2) дзяўбуць салодкія (3) журавіны (4)» з’яўляецца акалічнасцю часу?
10. Да якой акалічнасці можна паставіць два пытанні — склону і сэнсавае?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑