Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 24. Неразвітыя і развітыя сказы

Адрозніваем неразвітыя сказы, у якіх ёсць толькі галоўныя члены, і развітыя, у якіх ёсць і даданыя члены сказа.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два паведамленні: «Лісты ападаюць» і «Восенню жоўтыя лісты ападаюць з дрэў». Абодва — сказы, але другі малюе цэлую карціну: калі, якія, адкуль. Чаму ён такі багаты? Таму што ў ім, акрамя дзейніка і выказніка, ёсць даданыя члены сказа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым развітыя сказы адрозніваюцца ад неразвітых?

01

Неразвітыя сказы

Сказы, у склад якіх уваходзяць толькі дзейнік і выказнік, называюцца неразвітымі: Лісты ападаюць. Восень настала.

У неразвітым сказе ёсць толькі граматычная аснова. Ён называе прадмет і яго дзеянне, але не паведамляе, які прадмет, дзе, калі і як адбываецца дзеянне.

Паглядзім, як гэта працуе

Беларусы ўпрыгожвалі. Продкі лічылі. Арнамент сімвалізаваў.

У кожным сказе толькі дзейнік (беларусы, продкі, арнамент) і выказнік (упрыгожвалі, лічылі, сімвалізаваў). Сказы неразвітыя — і таму незразумела, што ўпрыгожвалі, што лічылі, што сімвалізаваў арнамент.

02

Развітыя сказы

Сказы, у якіх, акрамя дзейніка і выказніка, ёсць даданыя члены сказа, называюцца развітымі.

  • Лісты ападаюць (з чаго?) з дрэў — сказ развіты дапаўненнем.
  • (Якія?) Жоўтыя лісты ападаюць — сказ развіты азначэннем.
  • (Калі?) Восенню лісты ападаюць — сказ развіты акалічнасцю.
Паглядзім, як гэта працуе

Нашы продкі лічылі чырвоны колер сімвалам жыцця (паводле А. Коршак).

Аснова — продкі лічылі. Даданыя члены: продкі (чые?) нашы — азначэнне; лічылі (што?) колер — дапаўненне; колер (які?) чырвоны — азначэнне; лічылі (кім? чым?) сімвалам — дапаўненне. Сказ развіты і больш поўна характарызуе з’яву.

Параўноўваем і заўважаем

Неразвіты і развіты сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказШто ў ім ёсцьВід сказа
Лісты ападаюць.дзейнік і выказнікнеразвіты
Пахаладала.толькі выказнікнеразвіты
Лістапад.толькі дзейнікнеразвіты
Лісты ападаюць з дрэў.аснова і дапаўненнеразвіты
Жоўтыя лісты ападаюць.аснова і азначэннеразвіты
Восенню лісты ападаюць.аснова і акалічнасцьразвіты
03

Сказ толькі з дзейніка або толькі з выказніка

Неразвітыя сказы могуць складацца толькі з дзейніка або толькі з выказніка: Восень. Лістапад. Пахаладала. Падмарозіла.

У сказах Восень. Лістапад. ёсць толькі дзейнік, у сказах Пахаладала. Падмарозіла. — толькі выказнік. Даданых членаў у іх няма, таму яны неразвітыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Карціны В. Бялыніцкага-Бірулі: «Восень», «Асенні пейзаж», «Вясна ідзе».

Восень — толькі дзейнік; Вясна ідзе — дзейнік і выказнік. Гэтыя назвы суадносяцца з неразвітымі сказамі. У назве «Асенні пейзаж» ёсць азначэнне асенні — даданы член. Неразвіты сказ можна зрабіць развітым: Залатая восень прыйшла ў лясы.

04

Як развіць сказ

Каб сказ больш поўна характарызаваў прадметы, з’явы, падзеі, у яго ўводзяць даданыя члены: азначэнні, дапаўненні, акалічнасці.

Ставім пытанні ад дзейніка (які? чый?) і ад выказніка (што? каго? дзе? калі? як?) і дадаём словы, якія на іх адказваюць. Так з неразвітага сказа атрымліваецца развіты.

Паглядзім, як гэта працуе

Ліпоўкі зношваліся. → Ліпоўкі хутка зношваліся (паводле Х. Гурыновіча).

Зношваліся (як?) хутка — акалічнасць спосабу дзеяння. Сказ стаў развітым: цяпер вядома, як зношваліся лапці з ліпавай кары.

Прасочваем шлях

Як вызначыць, развіты сказ ці неразвіты

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Падкрэсліваем дзейнік і выказнік (або адзін галоўны член).

    Кожны арнамент нешта сімвалізаваў: арнамент сімвалізаваў.

  2. Шукаем іншыя словы

    Ці ёсць у сказе словы, акрамя дзейніка і выказніка?

    кожны, нешта

  3. Ставім да іх пытанні

    Вызначаем, якія гэта даданыя члены сказа.

    арнамент (які?) кожны — азначэнне; сімвалізаваў (што?) нешта — дапаўненне

  4. Робім выснову

    Ёсць даданыя члены — сказ развіты; толькі галоўныя — неразвіты.

    Сказ развіты.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Развіты ці неразвіты?

Знайдзі граматычную аснову і вызначы, ці ёсць у сказе даданыя члены.

Думай як філолаг

Ці заўсёды трэба развіваць сказ?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Ці можна лічыць сказам адно слова, напрыклад «Восень.» або «Падмарозіла.»?

Зверыць разважанне

Можна. Сказ выражае закончаную думку і вымаўляецца з інтанацыяй канца. «Восень.» паведамляе, што настала восень (у сказе ёсць толькі дзейнік), «Падмарозіла.» — што стала холадна (толькі выказнік). Даданых членаў у іх няма, таму гэта неразвітыя сказы.

Аднакласнік кажа: «Развітыя сказы заўсёды лепшыя за неразвітыя». Ці згодны ты з ім?

Зверыць разважанне

Не зусім. Развітыя сказы больш поўна характарызуюць прадметы і падзеі, таму яны патрэбныя ў апісанні, апавяданні, паведамленні. Але кароткія неразвітыя сказы таксама карысныя: яны перадаюць хуткую змену падзей, ствараюць настрой («Восень. Лістапад. Пахаладала.»), падыходзяць для назваў карцін і загалоўкаў. Выбіраем сказ у залежнасці ад мэты выказвання.

Практ. 176. Адкуль пайшоў выраз «абадраць як ліпку» і што ён значыць сёння?

Зверыць разважанне

Некалі сяляне плялі лапці з ліпавай кары. Лапці хутка зношваліся, і на адну пару ішла кара трох маладых ліпак. Абадраныя ліпкі стаялі голыя і засыхалі. Адсюль выраз «абадраць як ліпку» — забраць у каго-небудзь усё, што ёсць, пакінуць ні з чым.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Неразвіты сказ

    Сказ, у склад якога ўваходзяць толькі дзейнік і выказнік: Восень настала.

  2. Развіты сказ

    Сказ, у якім, акрамя дзейніка і выказніка, ёсць даданыя члены: Восенню лісты ападаюць.

  3. Чым развіты сказ

    Сказ можа быць развіты дапаўненнем, азначэннем, акалічнасцю або некалькімі даданымі членамі.

  4. Адзін галоўны член

    Неразвіты сказ можа складацца толькі з дзейніка (Лістапад.) або толькі з выказніка (Падмарозіла.).

  5. Навошта развітыя сказы

    Развітыя сказы больш поўна характарызуюць прадметы, з’явы, падзеі.

  6. Як развіць сказ

    Ставім пытанні ад галоўных членаў і дадаём азначэнні, дапаўненні, акалічнасці.

Памятка: разбор па кроках

Восенню лісты ападаюць → аснова лісты ападаюць → ападаюць (калі?) восенню — акалічнасць → сказ развіты.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Восенню лісты ападаюць: лісты ападаюць.
  2. Правер, ці ёсць іншыя словы, і пастаў да іх пытанні. Ападаюць (калі?) восенню — акалічнасць.
  3. Зрабі выснову. Ёсць даданы член — сказ развіты.

Цяпер растлумач: Чым развітыя сказы адрозніваюцца ад неразвітых?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца неразвітым?
2. Які сказ называецца развітым?
3. Які сказ неразвіты?
4. Чым развіты сказ «Жоўтыя лісты ападаюць»?
5. Чым развіты сказ «Лісты ападаюць з дрэў»?
6. З чаго можа складацца неразвіты сказ?
7. Якая назва карціны суадносіцца з неразвітым сказам?
8. Які сказ больш поўна характарызуе падзею?
9. Як зрабіць сказ «Вераб’і разляцеліся» развітым?
10. У якім сказе ёсць акалічнасць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑