Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 25. Патрабаванні да падрабязнага пераказу. Падрабязны пераказ тэксту (з выкарыстаннем апорных слоў і словазлучэнняў)

Вучымся падрабязна пераказваць тэкст: вызначаць тэму, асноўную думку, тып і стыль, складаць план і выбіраць апорныя словы і словазлучэнні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ты прачытаў цікавае апавяданне і хочаш расказаць яго сябру так, каб ён нічога не прапусціў і адчуў тое ж, што і ты. Для гэтага мала памятаць, чым усё скончылася: трэба захаваць парадак падзей, будову тэксту і яркія аўтарскія словы. Гэта і ёсць падрабязны пераказ.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як падрабязна пераказаць тэкст, захаваўшы яго змест, будову і моўныя асаблівасці?

01

Што такое падрабязны пераказ

Падрабязны пераказ тэксту поўна і паслядоўна перадае змест прапанаванага тэксту. Каб зрабіць падрабязны пераказ тэксту, трэба ўзнавіць тэкст, захоўваючы яго кампазіцыю і моўныя асаблівасці.

Кампазіцыя — гэта будова тэксту: якія ў ім часткі і ў якім парадку яны ідуць. Моўныя асаблівасці — аўтарскія словы і выразы, якія перадаюць настрой і стыль тэксту. У падрабязным пераказе нельга прапускаць падзеі, мяняць іх парадак і замяняць яркія словы аўтара бясколернымі.

Паглядзім, як гэта працуе

Ціха ў лесе ў канцы лета. Раптам Міколка пачуў, як справа арэх шчоўкнуў (паводле Р. Ігнаценкі).

Слабы пераказ: «Міколка нешта пачуў». Падрабязны пераказ захоўвае і цішыню летняга лесу, і словы раптам, шчоўкнуў, бо яны ствараюць напружанне.

02

Аналізуем тэкст перад пераказам

Перад пераказам вызначаем тэму і асноўную думку тэксту, яго тып і стыль маўлення.

Тэкст «У арэхах» — апавяданне: у ім ёсць пачатак дзеяння (хлопчыкі пайшлі ў арэхі і дамовіліся іх не есці), развіццё дзеяння (Міколка чуе шчаўчкі і думае, што Косця не ўтрымаўся; ідзе паглядзець і бачыць вавёрку) і заканчэнне дзеяння (пераможцам стаў Косця). Стыль — мастацкі: аўтар ужывае вобразныя словы і выклічнікі (Кастусь не ўтрымаўся! Ды што за прыгажуня!).

Паглядзім, як гэта працуе

Юраська сядзеў ля акна і назіраў, як на двары разгараецца бойка. Два чубаценькія вераб’і счапіліся, ажно пер’е з іх ляціць (паводле В. Ткачова).

Гэта пачатак апавядання «Задзіры». Тэма — як хлопчык памірыў вераб’ёў; асноўная думка — дабрыня і клопат могуць спыніць сварку. Слова счапіліся вымаўляецца [шч]апіліся.

03

План і апорныя словы

План дапамагае захаваць парадак частак тэксту, а апорныя словы і словазлучэнні — паслядоўнасць падзей і моўныя асаблівасці аўтара.

Да кожнага пункта плана выпісваем словы і словазлучэнні, па якіх можна аднавіць частку тэксту: імёны герояў, дзеясловы, што перадаюць дзеянні, вобразныя выразы. Тлумачым незразумелыя словы: задзіры — тыя, хто любіць задзірацца, пачынаць сварку; заўзята — з запалам; сілкавацца — есці, харчавацца.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Хто больш? — Міколка і Косця, пайсці ў арэхі, дамовіліся не есці, хто больш нарваў.

Па гэтых апорных словазлучэннях лёгка аднавіць першы абзац: хто пайшоў, куды, пра што дамовіліся і навошта.

Параўноўваем і заўважаем

План і апорныя словазлучэнні да тэксту «У арэхах»

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
План тэкстуАпорныя словазлучэнні
1. Хто больш?Міколка і Косця, пайсці ў арэхі, дамовіліся не есці, хто больш нарваў
2. Кастусь не ўтрымаўся!ціха ў лесе, пачуў шчаўчок, другі, трэці, Міколка трымаецца
3. Што за прыгажуня!вырашыў паглядзець, разгарнуў галіны, на шырокім пні, вавёрка грызе арэхі
4. Кастусь — пераможца.пераможцам стаў Косця, ніводнага арэха не з’еў
04

Як працаваць над пісьмовым пераказам

Работу над пісьмовым пераказам выконваем па парадку, ад аналізу тэксту да праверкі.

  1. Вызначце тэму і асноўную думку тэксту.
  2. Вызначце тып маўлення тэксту.
  3. Выдзеліце часткі, якія адпавядаюць будове апавядання.
  4. Вызначце стыль маўлення: якія словы і выразы пацвярджаюць гэта?
  5. Вызначце ў кожнай частцы апорныя словы, якія перадаюць паслядоўнасць падзей.
  6. Складзіце план тэксту.
  7. Прачытайце тэкст яшчэ раз.
  8. Напішыце чарнавы варыянт пераказу.
  9. Перачытайце свой варыянт: ці поўна раскрыта тэма, ці перададзена асноўная думка?
  10. Праверце правапіс слоў і пастаноўку знакаў прыпынку.
Паглядзім, як гэта працуе

Хлопчык адчыніў кухонную шафу, набраў жменю круп і сыпануў праз фортку задзірам.

У пераказе захоўваем усе тры дзеянні ў тым жа парадку (адчыніў — набраў — сыпануў) і аўтарскае слова задзірам.

Прасочваем шлях

Ад тэксту да пераказу

  1. Аналізуем тэкст

    Вызначаем тэму, асноўную думку, тып і стыль.

    «Задзіры»: апавяданне, мастацкі стыль, асноўная думка — дабрыня мірыць.

  2. Складаем план

    Дзелім тэкст на часткі па будове апавядання і даём ім назвы.

    1. Бойка на двары. 2. Хлопчык дапамагае. 3. Мір паміж птушкамі.

  3. Выпісваем апорныя словы

    Да кожнага пункта — словы, якія перадаюць падзеі і аўтарскую мову.

    счапіліся, ажно пер’е ляціць, хлебную скарыначку

  4. Пішам і правяраем

    Чарнавік — па плане; потым правяраем паўнату, правапіс і знакі прыпынку.

    Ці не прапушчана, як вераб’і мігам разляцеліся і пасмялелі?

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Будова апавядання

Вызначы, да якой часткі апавядання (тэксты «У арэхах» і «Задзіры») адносіцца падзея.

Думай як філолаг

Пераказ — гэта не спісванне

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У тэксце «У арэхах» адзін і той жа хлопчык названы па-рознаму: Косця, Кастусь, Косцік. Навошта аўтар так робіць і як быць у пераказе?

Зверыць разважанне

Гэта адзін герой. Аўтар мяняе імя, каб перадаць пачуцці Міколкі: «Кастусь не ўтрымаўся!» — з крыўдай і папрокам, «паглядзець, як там Косцік» — з цікаўнасцю. Гэта моўная асаблівасць тэксту, таму ў падрабязным пераказе лепш яе захаваць, але так, каб чытач зразумеў, што гаворка пра аднаго хлопчыка.

Чым падрабязны пераказ адрозніваецца ад спісвання тэксту і ад кароткага расказу «пра што там»?

Зверыць разважанне

Спісваючы, мы паўтараем тэкст слова ў слова. Кароткі расказ перадае толькі галоўнае. Падрабязны пераказ перадае змест поўна і паслядоўна, захоўвае будову і яркія аўтарскія словы, але гэта наш тэкст, напісаны па памяці з дапамогай плана і апорных слоў.

Якая асноўная думка тэксту «У арэхах»? Чаму важна вызначыць яе да пачатку пераказу?

Зверыць разважанне

Міколка паспяшаўся абвінаваціць сябра, а арэхі грызла вавёрка; сам жа ён не стрымаў слова. Асноўная думка: не спяшайся думаць дрэнна пра іншых і сам трымай дадзенае слова. Калі думку вызначыць загадзя, пераказ будзе пабудаваны так, каб яна была зразумелая чытачу, і важныя падрабязнасці не згубяцца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Поўна і паслядоўна

    Падрабязны пераказ перадае ўвесь змест тэксту ў тым жа парадку, што ў аўтара.

  2. Кампазіцыя

    У пераказе захоўваем будову тэксту: пачатак, развіццё і заканчэнне дзеяння.

  3. Моўныя асаблівасці

    Захоўваем яркія аўтарскія словы і выразы: шчоўкнуў, счапіліся, ажно пер’е ляціць.

  4. Аналіз перад пісьмом

    Спачатку вызначаем тэму, асноўную думку, тып і стыль тэксту.

  5. План і апорныя словы

    План захоўвае парадак частак, апорныя словы — паслядоўнасць падзей.

  6. Чарнавік і праверка

    Пераказ пішам спачатку ў чарнавіку, потым правяраем змест, правапіс і знакі прыпынку.

Памятка: разбор па кроках

«Задзіры» → тэма: як Юра памірыў вераб’ёў → тып: апавяданне → план з трох частак → апорныя словы: счапіліся, жменю круп, мігам разляцеліся.

  1. Прааналізуй тэкст. Вызначы тэму, асноўную думку, тып і стыль.
  2. Складзі план і выпішы апорныя словы. Да кожнай часткі — словы, якія перадаюць паслядоўнасць падзей.
  3. Напішы чарнавік і правер. Ці поўна раскрыта тэма, ці перададзена асноўная думка, ці няма памылак?

Цяпер растлумач: Як падрабязна пераказаць тэкст, захаваўшы яго змест, будову і моўныя асаблівасці?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што перадае падрабязны пераказ?
2. Што трэба захаваць у падрабязным пераказе?
3. Што такое кампазіцыя тэксту?
4. Які тып маўлення тэксту «У арэхах»?
5. Да якога стылю адносіцца тэкст «Задзіры»?
6. Хто на самай справе грыз арэхі ў тэксце «У арэхах»?
7. Што дапамагае захаваць паслядоўнасць падзей пры пераказе?
8. Што значыць слова «сілкавацца»?
9. Што робім пасля таго, як напісалі чарнавы варыянт пераказу?
10. Як вымаўляецца слова «счапіцца»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑