Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 26. Сказы з аднароднымі членамі

Знаёмімся з аднароднымі членамі сказа: вучымся іх знаходзіць, бачыць, якімі членамі сказа яны бываюць і як звязваюцца паміж сабой.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай тры сказы: «Алесь пасадзіў дрэўца. Максім пасадзіў дрэўца. Сяргей пасадзіў дрэўца». Тры разы паўтараецца адно і тое ж! А можна сказаць адным сказам: «Алесь, Максім і Сяргей пасадзілі дрэўцы». Тры словы адказваюць на адно пытанне хто? і адносяцца да аднаго выказніка — гэта аднародныя члены сказа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое аднародныя члены сказа і як яны звязваюцца паміж сабой?

01

Што такое аднародныя члены сказа

Аднароднымі членамі сказа называюцца словы, якія адказваюць на адно і тое пытанне, адносяцца да аднаго члена сказа. Яны не залежаць адзін ад аднаго.

Аднародныя члены — раўнапраўныя: ні адзін з іх не галоўны, пытанне ад аднаго да другога паставіць нельга. Пытанне ставім ад агульнага для іх слова.

Паглядзім, як гэта працуе

Песцяць вока зялёныя лугі, узгоркі, лясы (У. Караткевіч).

(Што?) лугі, узгоркі, лясы песцяць вока — тры дзейнікі адказваюць на адно пытанне і адносяцца да аднаго выказніка песцяць. Схема: О, О, О.

02

Аднароднымі бываюць і галоўныя, і даданыя члены

Аднароднымі могуць быць і галоўныя, і даданыя члены сказа.

  • Аднародныя дзейнікі: Песцяць вока зялёныя лугі, узгоркі, лясы.
  • Аднародныя выказнікі і дапаўненні: Душой адклікайся на душы людзей, нясі ім спагаду, сардэчнасць… (А. Бачыла).
  • Аднародныя акалічнасці: Па палях і па лясах скача рэчачка Пліса (У. Мазго).
  • Аднародныя азначэнні: Пафарбавала восень клёны ў колер жоўты і чырвоны (В. Шымук).
Паглядзім, як гэта працуе

Кожны раз і песціць, і галубіць, і да сэрца горне, і мілуе (Н. Гілевіч).

Матулька (што робіць?) песціць, галубіць, горне, мілуе — аднародныя выказнікі, яны адносяцца да аднаго дзейніка матулька.

03

Інтанацыя пералічэння і злучнікі

Аднародныя члены сказа звязваюцца пры дапамозе інтанацыі пералічэння ці пры дапамозе інтанацыі пералічэння і злучнікаў.

Калі злучнікаў няма, аднародныя члены вымаўляюцца з асаблівай інтанацыяй — як пры пераліку, з паўзамі паміж імі. На пісьме паміж такімі членамі ставім коску.

Паглядзім, як гэта працуе

Антонаўкай, сырадоем, бульбаю маладою пахне крамяны ранак (А. Пісьмянкоў). Прыйшла ў госцейкі зіма і снегам нас прывеціла (Я. Жабко).

У першым сказе аднародныя дапаўненні звязаны толькі інтанацыяй пералічэння. У другім аднародныя выказнікі прыйшла і прывеціла звязаны інтанацыяй пералічэння і злучнікам і; коска перад адзіночным і не ставіцца.

04

Інтанацыя супрацьпастаўлення

Калі аднародныя члены сказа звязваюцца злучнікамі а, але, ды (ды ў значэнні але), то яны чытаюцца з інтанацыяй супрацьпастаўлення.

Перад злучнікамі а, але, ды (у значэнні але) паміж аднароднымі членамі ставіцца коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Жыта ўзыдзе, зазімуе, а на лета закрасуе (В. Лукша). Так з надзеяй на ўдачу абышоў паўлесу я, але рыжыкаў не ўбачыў (Х. Гурыновіч).

Закрасуе супрацьпастаўляецца папярэднім дзеянням (злучнік а), не ўбачыў — дзеянню абышоў (злучнік але). Перад а і але стаіць коска.

Параўноўваем і заўважаем

Як звязваюцца аднародныя члены

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Сродак сувязіІнтанацыяПрыклад
без злучнікаўпералічэнняПесцяць вока лугі, узгоркі, лясы.
злучнік іпералічэнняПраца і сіла горы звернуць.
паўторны злучнік і…іпералічэнняРабота і корміць, і поіць.
злучнік асупрацьпастаўленняРазумны ссячэ адно дрэва, а пасадзіць два.
злучнік алесупрацьпастаўленняНовых сяброў нажывай, але старых не забывай.
злучнік ды (= але)супрацьпастаўленняПасмейся з няўмекі, ды не чыні здзекі.
Прасочваем шлях

Як знайсці аднародныя члены сказа

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Вызначаем дзейнік і выказнік (іх можа быць некалькі).

    Восень пафарбавала клёны: восень пафарбавала.

  2. Ставім пытанні ад агульнага слова

    Шукаем словы, якія адказваюць на адно пытанне.

    у колер (які?) жоўты і (які?) чырвоны

  3. Правяраем, што яны не залежаць адзін ад аднаго

    Ад аднаго аднароднага члена да другога пытанне не ставіцца.

    жоўты і чырвоны — раўнапраўныя

  4. Вызначаем сувязь і інтанацыю

    Без злучнікаў ці са злучнікам і — пералічэнне; а, але, ды — супрацьпастаўленне.

    жоўты і чырвоны — інтанацыя пералічэння

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пералічэнне ці супрацьпастаўленне?

Прачытай сказ услых і вызначы, з якой інтанацыяй чытаюцца аднародныя члены.

Думай як філолаг

Аднародныя члены пад павелічальным шклом

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Параўнай сказы: «Паранены звер накінуўся на князя ды паваліў яго» і «Пасмейся з няўмекі, ды не чыні здзекі». Чаму ў адным перад ды няма коскі, а ў другім ёсць?

Зверыць разважанне

Злучнік ды бывае ў розных значэннях. У першым сказе ды можна замяніць на і (накінуўся і паваліў) — гэта пералічэнне, коска не ставіцца. У другім ды можна замяніць на але (пасмейся, але не чыні здзекі) — гэта супрацьпастаўленне, таму перад ды ставіцца коска.

Практ. 183. Чаму па аб’яве «Згубіўся сабачка. Я яго вельмі люблю. Дапамажыце знайсці» знайсці сабачку будзе цяжка? Як дапамогуць аднародныя члены?

Зверыць разважанне

У аб’яве няма апісання сабачкі: незразумела, які ён, і людзі не змогуць пазнаць яго. Аднародныя азначэнні дазваляюць коратка пералічыць прыкметы ў адным сказе: «маленькі, рыжы, з белай плямкай і доўгімі вушамі». Аб’ява стане кароткай, але дакладнай.

Практ. 179. Чаму да сказаў «Алесь пасадзіў дрэўца. Максім пасадзіў дрэўца. Сяргей пасадзіў дрэўца» можна скласці агульную схему і навошта іх аб’ядноўваць?

Зверыць разважанне

Будова ўсіх трох сказаў аднолькавая: дзейнік — выказнік — дапаўненне; адрозніваюцца яны толькі дзейнікамі. Калі аб’яднаць іх (Алесь, Максім і Сяргей пасадзілі дрэўцы), знікае паўтор, а тры дзейнікі становяцца аднароднымі: яны адказваюць на адно пытанне хто? і адносяцца да аднаго выказніка.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Аднародныя члены

    Словы, якія адказваюць на адно і тое пытанне і адносяцца да аднаго члена сказа.

  2. Не залежаць адзін ад аднаго

    Аднародныя члены раўнапраўныя: пытанне ставім ад агульнага слова, а не ад аднаго да другога.

  3. Галоўныя і даданыя

    Аднароднымі могуць быць дзейнікі, выказнікі, дапаўненні, азначэнні, акалічнасці.

  4. Інтанацыя пералічэння

    Аднародныя члены звязваюцца інтанацыяй пералічэння або інтанацыяй і злучнікамі (і, ды ў значэнні і).

  5. Інтанацыя супрацьпастаўлення

    Са злучнікамі а, але, ды (у значэнні але) аднародныя члены чытаюцца з інтанацыяй супрацьпастаўлення.

  6. Знакі прыпынку

    Паміж аднароднымі членамі без злучнікаў і перад а, але ставіцца коска; перад адзіночным і коска не ставіцца.

Памятка: разбор па кроках

Праца і сіла горы звернуць → (што?) праца, сіла звернуць → аднародныя дзейнікі, злучнік і → інтанацыя пералічэння.

  1. Знайдзі агульнае слова. Восень пафарбавала клёны ў колер…: агульнае слова — колер.
  2. Знайдзі словы, якія адказваюць на адно пытанне. Колер (які?) жоўты і (які?) чырвоны.
  3. Вызначы член сказа і сродак сувязі. Аднародныя азначэнні, злучнік і, інтанацыя пералічэння.

Цяпер растлумач: Што такое аднародныя члены сказа і як яны звязваюцца паміж сабой?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое аднародныя члены сказа?
2. Якія члены сказа могуць быць аднароднымі?
3. У якім сказе ёсць аднародныя дзейнікі?
4. Якімі членамі сказа з’яўляюцца аднародныя члены ў сказе «Восень пафарбавала клёны ў колер жоўты і чырвоны»?
5. З якой інтанацыяй чытаюцца аднародныя члены, звязаныя злучнікамі а, але?
6. У якім сказе аднародныя члены звязаны толькі інтанацыяй пералічэння?
7. Дзе трэба паставіць коску: «Новых сяброў нажывай але старых не забывай»?
8. У якім сказе злучнік ды ўжыты ў значэнні але?
9. З якім словам звязаны аднародныя выказнікі ў радках «Кожны раз і песціць, і галубіць, і да сэрца горне, і мілуе»?
10. Ці ставіцца коска перад адзіночным злучнікам і паміж аднароднымі членамі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑