Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 27. Знакі прыпынку ў сказах з аднароднымі членамі

Вучымся ставіць коску паміж аднароднымі членамі сказа, а таксама двукроп’е і працяжнік пры абагульняльных словах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай радкі Р. Барадуліна пра рыжае полымя, якое «фыркае, цокае, лётае». Тры дзеянні адно за адным, і паміж імі пры чытанні мы робім паўзы, а на пісьме ставім коскі. А ў сказе «Мароз, завея, сцюжа — усё для нас дарма» з’яўляецца яшчэ і працяжнік. Ад чаго залежыць, які знак выбраць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі паміж аднароднымі членамі сказа ставіцца коска і якія знакі патрэбныя пры абагульняльным слове?

01

Коска паміж аднароднымі членамі

У сказе аднародныя члены сказа могуць раздзяляцца і не раздзяляцца коскай. Коска ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа, якія звязваюцца: без злучнікаў; пры дапамозе злучнікаў а, але, ды (ды ў значэнні але); пры дапамозе злучніка і, што паўтараецца пры аднародных членах сказа некалькі разоў.

  • Без злучнікаў: Над полем, над жытам яшчэ жаўрукі спяваюць няўтомна, натхнёна (В. Жуковіч).
  • Са злучнікамі а, але, ды (= але): Кот не мурлыча, а пяе казкі дзіўныя свае (Л. Кароткая). Ранкам мы ў грыбы пайшлі, ды нічога не знайшлі (Г. Аўласенка).
  • З паўторным злучнікам і: У вырай праз туман густы ляцяць і птушкі, і лісты (Р. Барадулін).

Пры паўторным злучніку і коска ставіцца перад другім і, трэцім і і г. д. Схема: і ○, і ○.

Паглядзім, як гэта працуе

Ходзіць дзед белабароды полем, лесам, пералескам (Я. Колас).

Аднародныя акалічнасці полем, лесам, пералескам адказваюць на адно пытанне (дзе?) і звязаны толькі інтанацыяй пералічэння, без злучнікаў, — паміж імі ставім коскі.

02

Калі коска не ставіцца

Коска не ставіцца паміж двума аднароднымі членамі сказа, якія звязваюцца пры дапамозе інтанацыі і злучнікаў і, ды (ды ў значэнні і).

  • Мы дружбы народам жадаем і шчырай братэрскай любві (А. Бачыла).
  • З рання да змяркання пчолка залатая лётае па кветках ды мядок збірае (Я. Журба).

Каб зразумець, што значыць ды, падстаў замест яго і або але. Ды = і — коскі няма; ды = але — коска патрэбная.

Паглядзім, як гэта працуе

Пад снегам дрэмлюць недзе цецярукі ды сойкі (В. Гардзей). — Ранкам мы ў грыбы пайшлі, ды нічога не знайшлі.

У першым сказе можна сказаць «цецярукі і сойкі» — ды ў значэнні і, коска не патрэбная. У другім — «пайшлі, але нічога не знайшлі»: ды ў значэнні але, таму перад ім коска.

Параўноўваем і заўважаем

Які знак выбраць пры аднародных членах

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Як звязаны аднародныя членыЗнакПрыклад
толькі інтанацыяй, без злучнікаўкоскаспяваюць няўтомна, натхнёна
злучнікамі а, але, ды (= але)коска перад злучнікамне мурлыча, а пяе; пайшлі, ды нічога не знайшлі
паўторным злучнікам ікоска перад другім іляцяць і птушкі, і лісты
адзіночным злучнікам і, ды (= і)коска не ставіццалётае па кветках ды мядок збірае
абагульняльнае слова перад пералічэннемдвукроп’еазёры: нашу Нарач, нашу Свіцязь
абагульняльнае слова пасля пералічэнняпрацяжнікМароз, завея, сцюжа — усё
03

Абагульняльныя словы

Пры аднародных членах сказа могуць быць словы, якія абагульняюць іх значэнні. Такія словы называюцца абагульняльнымі. Аднародныя члены сказа з’яўляюцца тым самым членам сказа, што і абагульняльнае слова.

Абагульняльнае слова — гэта агульная назва для ўсіх аднародных членаў: кветкі — валошка, рамонак, званочак; рыбы — шчупак, карась, сом. Часта абагульняльнымі бываюць словы усё, усе, усюды, заўсёды.

Паглядзім, як гэта працуе

Чароўныя рэчкі! Іх назвы звіняць і шумяць у вушах: і Проня, і Гайна, і Ольса, і Бобр, і Уса, і Уша (П. Панчанка).

Абагульняльнае слова назвы — дзейнік. Аднародныя Проня, Гайна, Ольса, Бобр, Уса, Уша — таксама дзейнікі. Схема: ◎: і ○, і ○, і ○, і ○, і ○, і ○.

04

Двукроп’е і працяжнік пры абагульняльным слове

Калі абагульняльнае слова стаіць перад аднароднымі членамі сказа, то пасля яго ставіцца двукроп’е. Калі абагульняльнае слова стаіць пасля аднародных членаў сказа, то перад ім ставіцца працяжнік.

Месца абагульняльнага словаЗнакПрыклад і схема
перад аднароднымі членамідвукроп’е пасля абагульняльнага словаЗ баявой зямлі не сцерці сінія азёры: нашу Нарач, нашу Свіцязь, Вечалле, Асвею (С. Панізнік). ◎: ○, ○, ○, ○
пасля аднародных членаўпрацяжнік перад абагульняльным словамАлешына, салавей, кветкі — усё гэта адзін суцэльны ланцуг прыроды (Р. Ігнаценка). ○, ○, ○ — ◎
Паглядзім, як гэта працуе

Мароз, завея, сцюжа — усё для нас дарма (Н. Гілевіч). — Мы з талентамі ўсе: і лекар, і пажарнік, і слуцкі хлебасей (П. Панчанка).

У першым сказе абагульняльнае слова ўсё стаіць пасля пералічэння — перад ім працяжнік. У другім слова ўсе стаіць перад пералічэннем — пасля яго двукроп’е.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі пры аднародных членах

  1. Знаходзім аднародныя члены

    Яны адказваюць на адно пытанне і адносяцца да аднаго слова ў сказе.

    Лёгкія пушынкі (што рабілі?) ляталі, кружыліся і асядалі.

  2. Вызначаем сродак сувязі

    Глядзім, ці ёсць злучнік, які ён і ці паўтараецца.

    ляталі, кружыліся — без злучніка; кружыліся і асядалі — адзіночны і

  3. Шукаем абагульняльнае слова

    Калі яно ёсць, глядзім, дзе яно стаіць: перад пералічэннем ці пасля яго.

    Зямля, стрэхі, агарод — усё (абагульняльнае слова пасля)

  4. Ставім знакі

    Коска — без злучнікаў, перад а, але, ды (= але), пры паўторным і; двукроп’е або працяжнік — пры абагульняльным слове.

    Лёгкія пушынкі ляталі, кружыліся ў паветры і асядалі на дрэвы.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Коска, двукроп’е ці працяжнік?

Прачытай сказ з падручніка і выберы, які знак патрэбны на месцы пропуску (…).

Думай як філолаг

Думай як філолаг: адзін злучнік — два значэнні

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У адным сказе перад ды стаіць коска (Ранкам мы ў грыбы пайшлі, ды нічога не знайшлі), а ў другім — не (Пчолка лётае па кветках ды мядок збірае). Ці няма тут памылкі?

Зверыць разважанне

Памылкі няма. Злучнік ды мае два значэнні. У першым сказе яго можна замяніць на але: пайшлі, але нічога не знайшлі — гэта супрацьпастаўленне, таму коска патрэбная. У другім сказе ды можна замяніць на і: лётае і збірае — гэта проста злучэнне двух дзеянняў, і паміж двума такімі аднароднымі членамі коска не ставіцца.

Чаму ў радках Н. Гілевіча «Мароз, завея, сцюжа — усё для нас дарма» стаіць працяжнік, а ў П. Панчанкі «Мы з талентамі ўсе: і лекар, і пажарнік» — двукроп’е?

Зверыць разважанне

Абодва разы ёсць абагульняльнае слова (усё, усе), але яно стаіць на розных месцах. У Гілевіча спачатку пералічаны мароз, завея, сцюжа, а потым іх абагульняе слова ўсё — перад ім працяжнік. У Панчанкі спачатку стаіць абагульняльнае слова ўсе, а потым ідзе пералічэнне — пасля яго двукроп’е. Двукроп’е як бы папярэджвае: зараз будзе пералік.

Сябар напісаў: «У заапарку мы бачылі розных жывёл — ільва, жырафа і зебру». Знайдзі памылку і растлумач яе.

Зверыць разважанне

Абагульняльнае слова жывёл стаіць перад аднароднымі дапаўненнямі ільва, жырафа і зебру. У такім выпадку пасля абагульняльнага слова трэба ставіць не працяжнік, а двукроп’е: «У заапарку мы бачылі розных жывёл: ільва, жырафа і зебру». Працяжнік быў бы патрэбны, калі б абагульняльнае слова стаяла пасля пералічэння: «Ільва, жырафа, зебру — усіх гэтых жывёл мы бачылі ў заапарку».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Коска без злучнікаў

    Аднародныя члены, звязаныя толькі інтанацыяй, раздзяляюцца коскамі: полем, лесам, пералескам.

  2. Коска перад а, але, ды (= але)

    Перад супрацьпастаўляльнымі злучнікамі коска ставіцца заўсёды: не жаваранка, а каршуна.

  3. Паўторны злучнік і

    Калі і паўтараецца, коска ставіцца перад другім і: і птушкі, і лісты.

  4. Адзіночны і, ды (= і)

    Паміж двума аднароднымі членамі з адным злучнікам і або ды ў значэнні і коска не патрэбная: цецярукі ды сойкі.

  5. Абагульняльнае слова

    Яно абагульняе значэнне аднародных членаў і з’яўляецца тым самым членам сказа, што і яны: назвы — Проня, Гайна, Ольса.

  6. Двукроп’е ці працяжнік

    Абагульняльнае слова перад пералічэннем — пасля яго двукроп’е; пасля пералічэння — перад ім працяжнік.

Памятка: разбор па кроках

Мароз, завея, сцюжа — усё для нас дарма: аднародныя дзейнікі без злучнікаў → коскі; абагульняльнае слова ўсё стаіць пасля іх → працяжнік.

  1. Знайдзі аднародныя члены. Высвятлі, якія словы адказваюць на адно пытанне і адносяцца да аднаго слова: ляцяць (што?) і птушкі, і лісты.
  2. Вызнач сродак сувязі. Злучнікаў няма — коска; а, але, ды (= але) — коска перад злучнікам; паўторны і — коска перад другім і; адзіночны і, ды (= і) — коскі няма.
  3. Правер абагульняльнае слова. Калі яно стаіць перад пералічэннем — пасля яго двукроп’е, калі пасля — перад ім працяжнік: Мароз, завея, сцюжа — усё для нас дарма.

Цяпер растлумач: Калі паміж аднароднымі членамі сказа ставіцца коска і якія знакі патрэбныя пры абагульняльным слове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі коска ставіцца паміж аднароднымі членамі сказа?
2. У якім сказе трэба паставіць коску на месцы пропуску?
3. Як называюцца словы, якія абагульняюць значэнні аднародных членаў сказа?
4. Які знак ставіцца пасля абагульняльнага слова, калі яно стаіць перад аднароднымі членамі?
5. Які знак пропушчаны: «Алешына, салавей, кветкі (…) усё гэта адзін суцэльны ланцуг прыроды»?
6. Якім членам сказа з’яўляюцца аднародныя члены ў сказе «Іх назвы звіняць і шумяць у вушах: і Проня, і Гайна, і Ольса»?
7. У якім сказе ды ўжываецца ў значэнні але?
8. Які сказ запісаны правільна?
9. Які сказ адпавядае схеме ○, ○, ○ — ◎?
10. Дзе трэба паставіць двукроп’е?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑