Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 28. Сказы са звароткамі, знакі прыпынку

Даведваемся, што такое зваротак, чым ён адрозніваецца ад дзейніка і як выдзяляецца ў сказе коскамі або клічнікам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Настаўнік пытаецца: «Ці не прывядзеш, Сцёпка, прыклад?» Слова Сцёпка нічога не паведамляе пра дзеянне — яно толькі называе таго, да каго звяртаюцца. Калі мы чытаем такі сказ услых, голас на гэтым слове мяняецца, а на пісьме з двух бакоў з’яўляюцца коскі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое зваротак, як адрозніць яго ад дзейніка і якія знакі прыпынку ставяцца пры зваротку?

01

Што такое зваротак

Зваротак — гэта слова (ці спалучэнне слоў), што абазначае асобу ці прадмет, да якога звяртаюцца падчас маўлення: Прывітанне вам, суседзі! (Г. Аўласенка). Сябры мае малыя! Цяжкія мы прайшлі да вас дарогі баявыя (П. Глебка). Нам хораша ў нашай краіне. Жыві, Беларусь, прыгажэй! (Н. Галіноўская).

Зваротак звычайна выражаецца назоўнікам у назоўным склоне або спалучэннем слоў: Хай будзе светлы ваш узлёт да новых спраў, сябры (А. Грачанікаў). Шчасця мы, Радзіма дарагая, не шукаем за мяжой (М. Маляўка).

У маўленні зваротак вылучаецца голасам: пасля яго (а ў сярэдзіне сказа — і перад ім) робіцца паўза.

Паглядзім, як гэта працуе

Вольга Пятроўна адкажа на пытанні вучняў. — Вольга Пятроўна, адкажыце на пытанні вучняў.

У першым сказе пра Вольгу Пятроўну расказваюць, у другім да яе звяртаюцца. Толькі ў другім сказе спалучэнне Вольга Пятроўна — зваротак: яго вымаўляюць з асобай інтанацыяй і аддзяляюць коскай.

02

Месца зваротка. Зваротак не член сказа

Зваротак можа стаяць у пачатку, у сярэдзіне або ў канцы сказа. Зваротак не з’яўляецца членам сказа. Ад яго нельга паставіць пытанне да выказніка і даданых членаў сказа: Ты куды, рака Зальвянка, так спяшаеш сінім ранкам? (У. Мазго).

  • У пачатку: Тата, чаго ты плачаш?
  • У сярэдзіне: А пакуль што бяры, мама, гэтыя яйкі.
  • У канцы: Нічога, тата. (З казкі «Разумная дачка»)
Паглядзім, як гэта працуе

Ты куды, рака Зальвянка, так спяшаеш сінім ранкам?

Граматычная аснова — ты спяшаеш. Ад слоў рака Зальвянка нельга задаць пытанне ні да выказніка, ні да іншых слоў, яны толькі называюць таго, да каго звяртаюцца. Таму зваротак не ўваходзіць у склад сказа як яго член.

03

Зваротак і дзейнік

Зваротак трэба адрозніваць ад дзейніка: Дзеці паважаюць сваіх бацькоў (дзеці — дзейнік). Дзеці, паважайце сваіх бацькоў (дзеці — зваротак).

ЗваротакДзейнік
Называе таго, да каго звяртаюцца падчас маўлення.Называе прадмет ці асобу, якая выконвае дзеянне.
Ад яго нельга паставіць пытанне да выказніка.Ад яго можна паставіць пытанне да выказніка.
Не з’яўляецца членам сказа.Разам з выказнікам утварае граматычную аснову.
Вымаўляецца з асобай інтанацыяй.Не вымаўляецца з асобай інтанацыяй.
Паглядзім, як гэта працуе

Хлопчык падказаў месца прыпынку аўтобуса. — Хлопчык, падкажы, калі ласка, месца прыпынку аўтобуса.

У першым сказе хлопчык (што зрабіў?) падказаў — дзейнік. У другім да хлопчыка звяртаюцца, дзеянне ён толькі павінен выканаць: выказнік падкажы стаіць у загадным ладзе, а слова хлопчык — зваротак.

Параўноўваем і заўважаем

Дзейнік ці зваротак?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказШто робіць словаХто гэта ў сказе
Дзеці паважаюць сваіх бацькоў.называе тых, хто выконвае дзеянне; ад яго пытанне да выказніка: дзеці (што робяць?) паважаюцьдзейнік
Дзеці, паважайце сваіх бацькоў.называе тых, да каго звяртаюцца; выдзяляецца коскайзваротак
Максім дапамагае бабулі па гаспадарцы.называе таго, хто выконвае дзеяннедзейнік
Максім, дапамажы бабулі па гаспадарцы.называе таго, да каго звяртаюццазваротак
Мая Радзіма квітнее з кожным годам.разам з выказнікам квітнее ўтварае граматычную асновудзейнік
Мая Радзіма! Квітней з кожным годам!вымаўляецца з клічнай інтанацыяй, пасля яго клічнікзваротак
04

Знакі прыпынку пры зваротку

У сказе зваротак выдзяляецца коскамі. Калі зваротак стаіць у пачатку сказа і вымаўляецца з клічнай інтанацыяй, то пасля яго ставіцца клічнік.

Месца звароткаПрыкладСхема
у пачатку сказа— Дзеці, кожнаму жадаю чалавекам добрым быць! (Э. Агняцвет)З, … !
у сярэдзіне сказаЗапалі, школа, святло, дзверы шырока расчыні (М. Мятліцкі).…, з, … .
у канцы сказаТы працаю славутая, карміцелька зямля (Н. Галіноўская).…, з.
у пачатку, з клічнай інтанацыяйБраты! Вялікая дарога чакае нас і родны край (Я. Колас).З! … .
Паглядзім, як гэта працуе

Будзе, тата, і на нашай вуліцы свята.

Зваротак тата стаіць у сярэдзіне сказа, таму ён выдзяляецца коскамі з двух бакоў. Схема: …, з, … .

05

Старажытныя формы звароткаў і ветлівыя словы

У ролі зваротка могуць ужывацца назоўнікі, якія захаваліся ў беларускай мове са старажытных часоў: сыне, сынку, браце, дружа, хлопча, дзеду і інш. Такія словы ўжываюцца ў гутарковым маўленні і ў мове мастацкай літаратуры.

  • З’еш салодкі яблык, дзеду (В. Гардзей).
  • Паклон табе, мой беларускі краю! (Н. Гілевіч).
  • Пела маці над калыскай: «Спі, мой сынку, засынай!» (А. Бачыла).

Звяртаючыся да іншых людзей, ужываем ветлівыя словы (калі ласка, дзякуй, прабачце) і паважлівыя звароткі: Шаноўная Марыя Васільеўна…, Паважаны Павел Сяргеевіч…

Паглядзім, як гэта працуе

Не забывай ніколі, дружа, сваю зямлю, свой родны край (В. Вярба).

Дружа — старажытная форма ад слова друг, якая ўжываецца толькі як зваротак. Зваротак стаіць у сярэдзіне сказа і выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Прасочваем шлях

Як знайсці зваротак і расставіць знакі

  1. Высвятляем, ці ёсць зварот

    Шукаем слова, якое называе таго, да каго звяртаюцца.

    Запалі, школа, святло — звяртаюцца да школы

  2. Правяраем, ці не дзейнік гэта

    Ад зваротка нельга паставіць пытанне да выказніка; выказнік часта стаіць у загадным ладзе.

    запалі (хто?) — ты; школа — не дзейнік, а зваротак

  3. Вызначаем месца зваротка

    Пачатак, сярэдзіна або канец сказа.

    школа — у сярэдзіне сказа

  4. Ставім знакі

    У пачатку — коска (або клічнік) пасля, у сярэдзіне — коскі з двух бакоў, у канцы — коска перад звароткам.

    Запалі, школа, святло, дзверы шырока расчыні.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Зваротак ці дзейнік?

Прачытай сказ і вызначы, якую ролю ў ім адыгрывае слова пасля стрэлкі.

Думай як філолаг

Думай як філолаг: слова, якое кліча

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму зваротак не лічыцца членам сказа, хоць без яго сказ часам незразумелы?

Зверыць разважанне

Члены сказа звязаны паміж сабой пытаннямі: ад дзейніка ставім пытанне да выказніка, ад выказніка — да даданых членаў. Ад зваротка нельга паставіць пытанне ні да аднаго слова ў сказе. Ён не ўдзельнічае ў паведамленні, а толькі называе таго, да каго звяртаюцца, і прыцягвае яго ўвагу. Калі прыбраць зваротак, сэнс паведамлення застанецца: Ты куды так спяшаеш сінім ранкам?

Параўнай сказы «Максім дапамагае бабулі па гаспадарцы» і «Максім, дапамажы бабулі па гаспадарцы». Па якіх прыметах відаць, што ў другім сказе Максім — зваротак?

Зверыць разважанне

У другім сказе да Максіма звяртаюцца: пасля імя робіцца паўза, слова вымаўляецца з асобай інтанацыяй і на пісьме аддзелена коскай. Выказнік дапамажы стаіць у загадным ладзе, а дзейнік (ты) толькі падразумяваецца. Ад слова Максім нельга паставіць пытанне да выказніка, як у першым сказе: Максім (што робіць?) дапамагае.

Чаму ў беларускай мове кажуць «дзеду», «браце», «хлопча», а не толькі «дзед», «брат», «хлопец»?

Зверыць разважанне

Гэта формы звароткаў, якія захаваліся ў беларускай мове са старажытных часоў. Яны ўжываюцца толькі тады, калі да кагосьці звяртаюцца, і надаюць маўленню цеплыню і народны каларыт. Таму іх часта сустракаем у казках, вершах і гутарковым маўленні: З’еш салодкі яблык, дзеду. Паклон табе, мой беларускі краю!

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое зваротак

    Слова ці спалучэнне слоў, якое называе асобу ці прадмет, да якога звяртаюцца: Жыві, Беларусь, прыгажэй!

  2. Чым выражаецца

    Звычайна назоўнікам у назоўным склоне або спалучэннем слоў: Радзіма дарагая, Вольга Пятроўна.

  3. Не член сказа

    Ад зваротка нельга паставіць пытанне да выказніка, ён не ўваходзіць у граматычную аснову.

  4. Зваротак і дзейнік

    Дзеці паважаюць бацькоў — дзейнік; Дзеці, паважайце бацькоў — зваротак.

  5. Знакі прыпынку

    Зваротак выдзяляецца коскамі; у пачатку сказа з клічнай інтанацыяй пасля яго ставіцца клічнік: Браты! Вялікая дарога чакае нас.

  6. Старажытныя формы

    Сыне, сынку, браце, дружа, хлопча, дзеду — звароткі, што захаваліся са старажытных часоў.

Памятка: разбор па кроках

Ты куды, рака Зальвянка, так спяшаеш сінім ранкам? → да ракі звяртаюцца → зваротак у сярэдзіне сказа → коскі з двух бакоў.

  1. Знайдзі слова, якое называе таго, да каго звяртаюцца. Дзеці, паважайце сваіх бацькоў: звяртаюцца да дзяцей.
  2. Правер, ці не дзейнік гэта. Ад зваротка нельга паставіць пытанне да выказніка; дзейнік тут — вы (паважайце).
  3. Выдзелі зваротак знакамі. Зваротак у пачатку — коска (або клічнік) пасля яго, у сярэдзіне — коскі з двух бакоў, у канцы — коска перад ім.

Цяпер растлумач: Што такое зваротак, як адрозніць яго ад дзейніка і якія знакі прыпынку ставяцца пры зваротку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое зваротак?
2. Чым звычайна выражаецца зваротак?
3. У якім сказе слова «дзеці» — зваротак?
4. Які сказ запісаны правільна?
5. Калі пасля зваротка ставіцца клічнік?
6. Ці з’яўляецца зваротак членам сказа?
7. У якім сказе зваротак стаіць у канцы?
8. Якое слова — старажытная форма зваротка?
9. Якой схеме адпавядае сказ «Во якая, браце, гісторыя»?
10. Што адрознівае дзейнік ад зваротка?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑