Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 29. Складаныя сказы з двума галоўнымі членамі ў кожнай частцы. Коска паміж часткамі ў складаным сказе

Адрозніваем просты і складаны сказ, лічым граматычныя асновы і ставім коску паміж часткамі складанага сказа.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень». У гэтым сказе дзве падзеі, і ў кожнай ёсць свой дзейнік і свой выказнік: маланка бліснула, лівень хлынуў. Атрымліваецца, што адзін сказ складаецца з дзвюх частак, кожная з якіх магла б быць асобным сказам.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Які сказ называецца складаным і калі паміж яго часткамі ставіцца коска?

01

Просты і складаны сказ

Сказ, у якім дзве і болей граматычных асноў, называецца складаным: Завея супакоілася толькі на другі дзень, аслабеў мароз (Я. Галубовіч). У складаным сказе столькі частак, колькі граматычных асноў.

Сказ з адной граматычнай асновай — просты: Навальніца дагнала мяне каля лесу. Каб вызначыць від сказа, знаходзім усе пары «дзейнік + выказнік» і лічым іх.

Паглядзім, як гэта працуе

Завея супакоілася толькі на другі дзень, аслабеў мароз.

Першая аснова — завея супакоілася, другая — мароз аслабеў. Дзве граматычныя асновы — значыць, сказ складаны і мае дзве часткі.

02

Як звязаны часткі складанага сказа

Часткі складанага сказа звязаны па сэнсе і інтанацыйна. Часткі складанага сказа могуць злучацца без злучнікаў і з дапамогай злучнікаў і, а, але, калі, што, каб, бо і інш.

  • Без злучнікаў: Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень (Паводле Б. Сачанкі).
  • Са злучнікам і: Раней нашы продкі гатавалі яго дома, і амаль кожная сям’я мела адмысловы рэцэпт.
  • Са злучнікам але: Звычайна беларусы рабілі хлебны квас, але гаспадыні гатавалі гэты напой таксама з садавіны, агародніны, ягад.
  • Са злучнікам калі: Гаспадары чакалі, калі сок закісне.
Паглядзім, як гэта працуе

Усюды пабеглі ручайкі, і ў калдобінах заблішчалі каламутныя лужыны.

Асновы: ручайкі пабеглі; лужыны заблішчалі. Часткі звязаны злучнікам і і агульным сэнсам — абедзве расказваюць пра лівень.

03

Коска паміж часткамі складанага сказа

Паміж часткамі складанага сказа звычайна ставіцца коска: Снег на стажку раставаў, і над ім дымілася лёгкая пара (Я. Галубовіч). Схема: [ ], і [ ].

На схеме кожная частка складанага сказа абазначаецца квадратнымі дужкамі, у іх падкрэсліваюцца дзейнік і выказнік. Злучнік пішацца паміж дужкамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Унізе каля елкі козачка траву шчыпала, на ўсю палянку конікі стракаталі, а на пяньку яшчарка грэлася (Я. Галубовіч).

Тры асновы: козачка шчыпала; конікі стракаталі; яшчарка грэлася. Паміж часткамі ставім коскі, у тым ліку перад злучнікам а. Схема: [ ], [ ], а [ ].

Параўноўваем і заўважаем

Просты сказ з аднароднымі выказнікамі і складаны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПросты сказ з аднароднымі выказнікаміСкладаны сказ
Колькі граматычных асноўадна: дзейнік і некалькі выказнікаўдзве і болей
ПрыкладСок залівалі ў бочку і ставілі ў цёмнае месца.Снег на стажку раставаў, і над ім дымілася пара.
Коска перад адзіночным іне ставіццаставіцца паміж часткамі
Схема○ і ○ (аднародныя члены)[ ], і [ ]
04

Залежная частка складанага сказа

У складаным сказе адна частка можа залежаць ад другой. Залежная частка абазначаецца на схеме сказа круглымі дужкамі.

Ад галоўнай часткі да залежнай можна паставіць пытанне. Залежная частка часта пачынаецца са злучніка што, калі, каб, як, бо. Коска паміж часткамі ставіцца і тут.

Паглядзім, як гэта працуе

Стараліся хлопцы так, што аж пот капаў (Я. Маўр).

Галоўная частка — стараліся хлопцы так; ад слова так ставім пытанне (як?) да залежнай часткі што аж пот капаў. Схема: [ ], (што ).

05

Складаны сказ ці просты з аднароднымі членамі?

Складаны сказ трэба адрозніваць ад простага сказа з аднароднымі выказнікамі: у простым сказе адзін дзейнік і некалькі выказнікаў, а ў складаным — некалькі граматычных асноў.

  • Просты: Звычайна акулы жывуць у акіяне, але сустракаюцца і ў прэснай вадзе (акулы жывуць, сустракаюцца — адзін дзейнік).
  • Складаны: У акул зубы растуць безупынна, і яны заўсёды вострыя (зубы растуць; яны вострыя — дзве асновы).
Паглядзім, як гэта працуе

Сок залівалі ў бочку і ставілі ў цёмнае халоднае месца. — Снег на стажку раставаў, і над ім дымілася лёгкая пара.

У першым сказе аднародныя выказнікі залівалі і ставілі звязаны адзіночным і — коскі няма. У другім злучнік і злучае дзве часткі складанага сказа — перад ім коска.

Прасочваем шлях

Як вызначыць складаны сказ і паставіць коску

  1. Знаходзім выказнікі

    Шукаем словы, якія называюць дзеянне ці стан.

    Рыба-піла мае доўгі нос з зубцамі, ім яна б’е іншых жывёл — мае, б’е

  2. Да кожнага выказніка шукаем дзейнік

    Калі дзейнікі розныя — асноў некалькі.

    рыба-піла мае; яна б’е — дзве асновы

  3. Вызначаем межы частак

    Глядзім, дзе канчаецца адна аснова з даданымі членамі і пачынаецца другая.

    [Рыба-піла мае доўгі нос з зубцамі], [ім яна б’е іншых жывёл]

  4. Ставім коску

    Паміж часткамі складанага сказа ставіцца коска, у тым ліку перад злучнікамі і, а, але, калі, што.

    Рыба-піла мае доўгі нос з зубцамі, ім яна б’е іншых жывёл.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Просты ці складаны сказ?

Знайдзі ў сказе граматычныя асновы і вызначы, просты ён ці складаны. Сказы — з тэкстаў падручніка.

Думай як філолаг

Думай як філолаг: адзін злучнік і — дзве ролі

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў сказе «Сок залівалі ў бочку і ставілі ў цёмнае месца» перад і коскі няма, а ў сказе «Усюды пабеглі ручайкі, і ў калдобінах заблішчалі лужыны» — ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе і злучае два аднародныя выказнікі (залівалі і ставілі), а паміж двума аднароднымі членамі з адзіночным і коска не ставіцца. У другім сказе і злучае дзве часткі складанага сказа, у кожнай свая граматычная аснова: ручайкі пабеглі; лужыны заблішчалі. Паміж часткамі складанага сказа коска ставіцца. Таму трэба спачатку знайсці граматычныя асновы.

Чаму ў схеме сказа «Стараліся хлопцы так, што аж пот капаў» адна частка ў квадратных дужках, а другая — у круглых?

Зверыць разважанне

Часткі гэтага складанага сказа неаднолькавыя. Першая — галоўная, ад яе мы задаём пытанне: стараліся так (як?). Другая частка (што аж пот капаў) адказвае на гэта пытанне, яна залежыць ад першай. Залежную частку на схеме абазначаюць круглымі дужкамі: [ ], (што ).

Практ. 213. Тэкст пра жураўля і варон складаецца пераважна з простых сказаў. Як зменіцца тэкст, калі аб’яднаць некаторыя з іх у складаныя? Прывядзі прыклад.

Зверыць разважанне

Простыя сказы робяць расказ хуткім, адрывістым, як быццам падзеі імкліва змяняюць адна адну. Калі злучыць іх, тэкст стане больш плаўным і багатым па інтанацыі, а сувязь паміж падзеямі — больш выразнай. Напрыклад: Журавель дагнаў другую варону, і з яе аж пер’е пасыпалася. Журавель дагнаў адну варону, цюкнуў па карку, і нахабная птушка каменем паляцела на зямлю.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Складаны сказ

    Сказ, у якім дзве і болей граматычных асноў: Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень.

  2. Колькі частак

    У складаным сказе столькі частак, колькі граматычных асноў.

  3. Сувязь частак

    Часткі звязаны па сэнсе і інтанацыйна, без злучнікаў або са злучнікамі і, а, але, калі, што, каб, бо.

  4. Коска паміж часткамі

    Паміж часткамі складанага сказа звычайна ставіцца коска: Снег раставаў, і над ім дымілася пара.

  5. Залежная частка

    Адна частка можа залежаць ад другой; на схеме яе абазначаюць круглымі дужкамі: [ ], (што ).

  6. Не пераблытаць

    Перад і паміж аднароднымі выказнікамі коскі няма, а паміж часткамі складанага сказа — ёсць.

Памятка: разбор па кроках

Нарэшце дзённыя і начныя турботы змарылі хлопцаў, і яны заснулі → асновы: турботы змарылі; яны заснулі → складаны сказ → коска перад і.

  1. Знайдзі ўсе граматычныя асновы. Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень: маланка бліснула; лівень хлынуў.
  2. Вызнач, просты сказ ці складаны. Асноў дзве — сказ складаны, у ім дзве часткі.
  3. Пастаў коску паміж часткамі. Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень. Схема: [ ], [ ].

Цяпер растлумач: Які сказ называецца складаным і калі паміж яго часткамі ставіцца коска?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца складаным?
2. Колькі частак у складаным сказе?
3. Які сказ складаны?
4. Які знак звычайна ставіцца паміж часткамі складанага сказа?
5. Як абазначаецца на схеме залежная частка складанага сказа?
6. Дзе трэба паставіць коску?
7. Якой схеме адпавядае сказ «Снег на стажку раставаў, і над ім дымілася лёгкая пара»?
8. Якім злучнікам можна злучыць простыя сказы «Віталь марыў. Бацькі падарылі яму кацяня»?
9. Колькі граматычных асноў у сказе «Унізе каля елкі козачка траву шчыпала, на ўсю палянку конікі стракаталі, а на пяньку яшчарка грэлася»?
10. Як звязаны часткі складанага сказа «Бліснула маланка, з грукатам хлынуў лівень»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑