Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 30. Простая мова

Даведваемся, што такое простая мова і словы аўтара, і вучымся ставіць знакі прыпынку ў сказах з простай мовай.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мірон ледзь не сутыкнуўся з бабулькай і прамармытаў: «Прашу прабачэння!» Аўтар мог бы проста напісаць, што Мірон папрасіў прабачэння. Але ён перадаў словы хлопца даслоўна — так, як яны прагучалі. Як на пісьме паказаць, дзе пачынаюцца і дзе канчаюцца чужыя словы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое простая мова і як ставяцца знакі прыпынку ў сказах з простай мовай?

01

Простая мова і словы аўтара

Простая мова — гэта чужое выказванне, перададзенае даслоўна, без змен. Сказ з простай мовай складаецца з дзвюх частак — слоў аўтара і простай мовы: «Давай крыху адпачнём», — ціха прашаптаў Міця слабым голасам (Г. Далідовіч).

Словы аўтара ўказваюць, каму належыць выказванне, як, якім тонам было сказана.

Паглядзім, як гэта працуе

Бабулька спынілася, паставіла сумку на тратуар і прагаварыла ўмольным голасам: «Ці не дапаможаш мне, сынок?» (Паводле Г. Аўласенкі).

Простая мова — «Ці не дапаможаш мне, сынок?»: гэта даслоўныя словы бабулькі. Словы аўтара паведамляюць, хто гаворыць (бабулька) і як (умольным голасам).

02

Простая мова пасля слоў аўтара

Простая мова бярэцца ў двукоссе і пішацца з вялікай літары. Калі простая мова стаіць пасля слоў аўтара, то перад ёй ставіцца двукроп’е: Неяк у нядзельку гаворыць дзед Ігнась Міхаську: «Пойдзем, унучак, таго хітрага шчупака зловім» (Я. Галубовіч).

Схемы: А: «П». А: «П!» А: «П?» Тут А — словы аўтара, П — простая мова; вялікая літара паказвае, што частка пачынаецца з вялікай літары.

Паглядзім, як гэта працуе

А дзед ужо казаў далей: «Ты не прымай усяго блізка да сэрца» (У. Караткевіч).

Спачатку словы аўтара, пасля іх двукроп’е, потым простая мова ў двукоссі з вялікай літары. Кропка стаіць пасля двукосся: А: «П».

03

Простая мова перад словамі аўтара

Калі простая мова стаіць перад словамі аўтара, то пасля простай мовы ставяцца коска, клічнік або пытальнік (у залежнасці ад інтанацыі) і працяжнік. Словы аўтара ў такім выпадку пішуцца з малой літары.

Схемы: «П», — а. «П!» — а. «П?» — а.

Паглядзім, як гэта працуе

«Стой тут і не варушыся!» — скамандаваў бацька. — «Тут недалёка», — запэўніла старая.

У першым сказе простая мова клічная — пасля яе клічнік (унутры двукосся) і працяжнік. У другім сказе простая мова апавядальная — пасля двукосся ставяцца коска і працяжнік. Словы аўтара пачынаюцца з малой літары.

04

Простая мова, разарваная словамі аўтара

Калі простая мова разрываецца словамі аўтара, то перад словамі аўтара і пасля іх ставяцца коска і працяжнік. Схема: «П, — а, — п».

Другая частка простай мовы пішацца з малой літары, бо яна працягвае тое самае выказванне.

Паглядзім, як гэта працуе

«Слухай, Алесь, — сказаў урэшце Кандрат, — у нас да цябе справа» (У. Караткевіч).

Выказванне Кандрата падзелена словамі аўтара на дзве часткі. Перад словамі аўтара — коска і працяжнік, пасля іх — зноў коска і працяжнік, працяг простай мовы — з малой літары.

Параўноўваем і заўважаем

Тры месцы простай мовы ў сказе

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Месца простай мовыПрыклад з тэкстуСхема
пасля слоў аўтараНастаўніца абурылася: «Што гэта значыць, Куніцкі?»А: «П?»
перад словамі аўтара«Дазвольце ўвайсці», — разгублена прамармытаў ён.«П», — а.
перад словамі аўтара, клічная«Глядзі, каб гэтага больш не было!» — строга сказала настаўніца.«П!» — а.
разарвана словамі аўтара«З трэніроўкі я, — пакутліва паморшчыўся Пецька, — не паспеў пераапрануцца».«П, — а, — п».
05

Знакі прыпынку і двукоссе

Пры афармленні простай мовы клічнік і пытальнік ставяцца перад двукоссем: «П!» — а. «П?» — а. Коска і кропка ставяцца пасля двукосся: «П», — а. А: «П».

Месца простай мовы ў сказеЗнакі прыпынкуСхемы
пасля слоў аўтараперад простай мовай ставіцца двукроп’еА: «П». А: «П!» А: «П?»
перад словамі аўтарапасля простай мовы ставяцца коска, клічнік або пытальнік (у залежнасці ад інтанацыі) і працяжнік«П», — а. «П!» — а. «П?» — а.
разрываецца словамі аўтараперад словамі аўтара і пасля іх ставяцца коска і працяжнік«П, — а, — п».
Паглядзім, як гэта працуе

«Хто гэта сваволіць?» — дакорліва спытала настаўніца. — «Дазвольце ўвайсці», — разгублена прамармытаў ён.

Пытальнік належыць простай мове, таму ён стаіць унутры двукосся. Коска ж аддзяляе простую мову ад слоў аўтара — яна стаіць пасля двукосся.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі ў сказе з простай мовай

  1. Знаходзім простую мову

    Гэта даслоўныя словы героя; бяром іх у двукоссе.

    Нічога адказвае дачка кладзіся спаць → «Нічога… кладзіся спаць»

  2. Вызначаем месца слоў аўтара

    Перад простай мовай, пасля яе або ўнутры яе.

    адказвае дачка — унутры простай мовы

  3. Выбіраем схему

    А: «П». / «П», — а. / «П, — а, — п».

    «П, — а, — п».

  4. Ставім знакі і правяраем літары

    Простая мова — з вялікай літары, працяг разарванай простай мовы і словы аўтара пасля яе — з малой.

    «Нічога, — адказвае дачка, — кладзіся спаць».

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая схема ў сказа з простай мовай?

Прачытай сказ з падручніка і вызначы, дзе стаіць простая мова і якая ў сказа схема.

Думай як філолаг

Думай як філолаг: чые гэта словы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў схеме «П», — а коска стаіць пасля двукосся, а ў схеме «П!» — а клічнік — перад двукоссем?

Зверыць разважанне

Клічнік і пытальнік паказваюць інтанацыю самога выказвання: гэта героі клічуць або пытаюцца, таму знак належыць простай мове і стаіць унутры двукосся. Коска ж не належыць выказванню героя: яна толькі аддзяляе простую мову ад слоў аўтара. Таму коска (як і кропка ў канцы сказа) ставіцца пасля двукосся.

Чаму ў сказе «Слухай, Алесь, — сказаў урэшце Кандрат, — у нас да цябе справа» словы «у нас» пішуцца з малой літары, хоць яны стаяць у двукоссі?

Зверыць разважанне

Гэта не новае выказванне, а працяг таго самага сказа, які Кандрат пачаў словамі «Слухай, Алесь». Словы аўтара толькі разарвалі яго ў сярэдзіне. Таму другая частка простай мовы пішацца з малой літары, а ўся простая мова мае адно агульнае двукоссе — у пачатку і ў канцы.

Аднакласнік запісаў: «Я прыйду заўтра.» — сказаў Сяргей. Знайдзі памылку і растлумач, як правільна.

Зверыць разважанне

Простая мова стаіць перад словамі аўтара і вымаўляецца без клічу і пытання. У такім выпадку ў канцы простай мовы кропка не ставіцца: пасля двукосся ставяцца коска і працяжнік. Правільна: «Я прыйду заўтра», — сказаў Сяргей. Схема: «П», — а.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Простая мова

    Чужое выказванне, перададзенае даслоўна, без змен.

  2. Словы аўтара

    Указваюць, каму належыць выказванне, як, якім тонам было сказана: ціха прашаптаў Міця.

  3. Пасля слоў аўтара

    Перад простай мовай ставіцца двукроп’е, простая мова — у двукоссі з вялікай літары: А: «П».

  4. Перад словамі аўтара

    Пасля простай мовы — коска, клічнік або пытальнік і працяжнік: «П», — а. «П!» — а. «П?» — а.

  5. Разарваная простая мова

    Перад словамі аўтара і пасля іх — коска і працяжнік: «П, — а, — п».

  6. Знак і двукоссе

    Клічнік і пытальнік — перад двукоссем, коска і кропка — пасля двукосся.

Памятка: разбор па кроках

«Ну што, адгадалі мае загадкі?» — пытаецца пан → простая мова перад словамі аўтара, пытальная → схема «П?» — а.

  1. Знайдзі простую мову і словы аўтара. «Давай крыху адпачнём», — ціха прашаптаў Міця: простая мова — даслоўныя словы Міці, словы аўтара — ціха прашаптаў Міця.
  2. Вызначы, дзе стаяць словы аўтара. Тут словы аўтара стаяць пасля простай мовы.
  3. Выберы схему і пастаў знакі. Апавядальная простая мова перад словамі аўтара: «П», — а. Коска пасля двукосся, потым працяжнік, словы аўтара — з малой літары.

Цяпер растлумач: Што такое простая мова і як ставяцца знакі прыпынку ў сказах з простай мовай?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое простая мова?
2. Што ўказваюць словы аўтара?
3. Які знак ставіцца перад простай мовай, калі яна стаіць пасля слоў аўтара?
4. Які сказ запісаны правільна?
5. Дзе ставяцца клічнік і пытальнік пры афармленні простай мовы?
6. Якой схеме адпавядае сказ «“Слухай, Алесь, — сказаў урэшце Кандрат, — у нас да цябе справа”»?
7. З якой літары пішуцца словы аўтара, калі яны стаяць пасля простай мовы?
8. Які сказ адпавядае схеме А: «П?»
9. Дзе ставіцца кропка ў сказе са схемай А: «П»?
10. Якія знакі ставяцца перад словамі аўтара і пасля іх, калі яны разрываюць простую мову?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑