Маўленне

§ 4. Мастацкі, навуковы і гутарковы стылі маўлення

Вучымся распазнаваць гутарковы, навуковы і мастацкі стылі маўлення па мэце, сферы выкарыстання і моўных сродках.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пра рамонак можна сказаць па-рознаму: «Глядзі, колькі рамонкаў!» — сябру на лузе; «Рамонак — род шматгадовых кветкавых раслін» — у энцыклапедыі; «беласнежныя пялёсткі нагадваюць сонечныя праменьчыкі» — у апавяданні. Кветка адна, а выказванні зусім розныя.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах можна распазнаць гутарковы, навуковы і мастацкі стылі маўлення?

01

Гутарковы стыль

Гутарковы стыль выкарыстоўваецца, каб абмяняцца думкамі, выказаць пачуцці, запытацца пра нешта, — у неафіцыйнай гутарцы (бытавой размове). Яго моўныя сродкі — гутарковыя словы і выразы, дыялог.

У гутарковай мове часта ўжываюцца прыказкі і ветлівыя выразы: Дзень добры! Дзякую вам. Прабачце. Выбачайце. Няма за што! Калі ласка. Смачна есці! Добрай дарогі! Дабранач.

Паглядзім, як гэта працуе

— Добры дзень вам! Як гадуецеся?
— Ды нічога. Жывём, хлеб жуём! А ты ці здаровы?
— Я здаровы як рыжык баровы.

Гэта дыялог у бытавой размове з гутарковымі выразамі («жывём, хлеб жуём», «здаровы як рыжык баровы») — гутарковы стыль.

02

Навуковы стыль

Навуковы стыль выкарыстоўваецца, каб паведаміць навуковыя звесткі, растлумачыць сутнасць якой-небудзь з’явы ці прадмета, — у падручніках, слоўніках, даведніках, энцыклапедыях. Яго моўныя сродкі — тэрміны.

У навуковым тэксце даецца дакладны пералік прымет і ўласцівасцей прадмета, няма гутарковых слоў і вобразных выразаў.

Паглядзім, як гэта працуе

Падбел звычайны — шматгадовая травяністая расліна да 20 см вышынёй, з паўзучым карэнішчам («Прырода Беларусі»).

Тэкст дакладна паведамляе прыметы расліны; ёсць тэрміны: шматгадовая травяністая расліна, карэнішча. Гэта навуковы стыль.

03

Мастацкі стыль

Мастацкі стыль выкарыстоўваецца, каб вобразна апісаць пэўныя з’явы, прадметы, падзеі, — у творах мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасці. Яго моўныя сродкі — эпітэты, параўнанні, словы з пераносным значэннем.

У мастацкім творы могуць быць і дыялогі герояў, але стыль увогуле застаецца мастацкім: аўтар стварае вобразы.

Паглядзім, як гэта працуе

Ціха і ўрачыста ў зімовым лесе. Высакастволыя хвоі ў белых шапках стаяць задуменна і важна. Мякка па́даюць сняжынкі, зіхоткімі зорачкамі асядаюць на зямлю (паводле А. Курскова).

Эпітэты (зіхоткімі, высакастволыя), словы з пераносным значэннем (хвоі ў белых шапках стаяць задуменна), параўнанне сняжынак з зорачкамі ствараюць малюнак зімовага лесу.

Параўноўваем і заўважаем

Прыметы стыляў (практ. 25)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СтыльЗ якой мэтай выкарыстоўваеццаДзе выкарыстоўваеццаМоўныя сродкі
Гутарковыабмяняцца думкамі, выказаць пачуцці, запытацца пра нештау неафіцыйнай гутарцы (бытавой размове)гутарковыя словы і выразы, дыялог
Мастацківобразна апісаць пэўныя з’явы, прадметы, падзеіу творах мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасціэпітэты, параўнанні, словы з пераносным значэннем
Навуковыпаведаміць навуковыя звесткі, растлумачыць сутнасць якой-небудзь з’явы ці прадметау падручніках, слоўніках, даведніках, энцыклапедыяхтэрміны
04

Адзін прадмет — розныя стылі

Пра адзін і той жа прадмет можна расказаць у розных стылях: у навуковым даецца дакладны пералік характэрных прымет і ўласцівасцей, у мастацкім ствараецца вобразны малюнак.

У мастацкіх тэкстах часта ўжываюцца словы з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі (праменьчыкі, сцяблінка, кветачкі, кропелькі): яны перадаюць пяшчотныя адносіны аўтара да таго, што ён апісвае.

Гавары і пішы правільна: рэакты́ўны, дзі́вішся (на месцы шс вымаўляецца доўгі мяккі [с’]), камп’ю́тар, тэрыто́рыя.

Паглядзім, як гэта працуе

І. Рамонак — род шматгадовых кветкавых раслін сямейства а́стравых («Прырода Беларусі»).
ІІ. Беласнежныя пялёсткі рамонка так нагадваюць сонечныя праменьчыкі, сабраныя вакол аксамітнай жоўтай сярэдзінкі (паводле Р. Ігнаценкі).

Тэкст І — навуковы: дакладныя звесткі і тэрміны. Тэкст ІІ — мастацкі: эпітэты (беласнежныя, аксамітнай), параўнанне пялёсткаў з праменьчыкамі.

Прасочваем шлях

Як вызначыць стыль тэксту

  1. Вызначаем мэту

    Абмяняцца думкамі, паведаміць навуковыя звесткі ці вобразна апісаць?

    «Падбел звычайны — шматгадовая травяністая расліна…» — паведаміць дакладныя звесткі.

  2. Высвятляем, дзе можна сустрэць тэкст

    Бытавая размова, падручнік або даведнік, мастацкі твор?

    Тэкст узяты з даведніка «Прырода Беларусі».

  3. Шукаем моўныя сродкі

    Гутарковыя выразы і дыялог? Тэрміны? Эпітэты, параўнанні, пераносныя значэнні?

    Тэрміны: травяністая расліна, карэнішча, кветкавы кошык.

  4. Робім вывад

    Мэта, сфера і моўныя сродкі разам паказваюць стыль.

    Навуковы стыль.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Гутарковы, навуковы ці мастацкі?

Прачытай выказванне з практыкаванняў параграфа і вызнач яго стыль.

Думай як філолаг

Хітрыкі стыляў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У вершы Н. Гілевіча «Дзве вароны» вароны размаўляюць, як суседкі ў жывой гутарцы. Чаму ж верш адносяць да мастацкага стылю, а не да гутарковага?

Зверыць разважанне

Стыль вызначаюць не па адной прымеце, а па мэце і сферы. Верш — мастацкі твор, які паэт напісаў для чытачоў: ён стварае гумарыстычны вобраз варон, што зайздросцяць рэактыўнаму самалёту. Дыялог тут — сродак, якім аўтар малюе сваіх герояў, а не сапраўдная бытавая размова.

Знайдзі ў тэксце пра рамонак (практ. 31, ІІ) словы з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі. Якую ролю яны выконваюць? Ці дарэчы яны ў навуковым тэксце?

Зверыць разважанне

Праменьчыкі, сярэдзінка, сцяблінка, сонейка, далонькі, кветачкі, птушаняткі, кропелькі. Яны перадаюць пяшчотныя, захопленыя адносіны аўтара да кветкі і робяць малюнак жывым. У навуковым тэксце такія словы недарэчныя: там патрэбны дакладныя тэрміны (кошык, пялёсткі, суквецце), а не пачуцці.

Чаму ў навуковым тэксце пра навальніцу няма выразу «лье як з вядра», хоць ён вельмі дакладна перадае моцны дождж?

Зверыць разважанне

«Лье як з вядра» — гутарковы вобразны выраз, ён выказвае пачуцці і ўражанні чалавека. Навуковы стыль паведамляе дакладныя звесткі з дапамогай тэрмінаў (атмасферная з’ява, электрычныя разрады, кандэнсацыя), таму эмацыянальныя гутарковыя выразы ў ім не ўжываюцца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры прыметы стылю

    Стыль распазнаюць па мэце, сферы выкарыстання і моўных сродках.

  2. Гутарковы стыль

    Мэта — абмяняцца думкамі, выказаць пачуцці; сфера — бытавая размова; сродкі — гутарковыя словы і выразы, дыялог.

  3. Навуковы стыль

    Мэта — паведаміць навуковыя звесткі; сфера — падручнікі, слоўнікі, даведнікі, энцыклапедыі; сродкі — тэрміны.

  4. Мастацкі стыль

    Мэта — вобразна апісаць; сфера — мастацкая літаратура і вусная народная творчасць; сродкі — эпітэты, параўнанні, пераносныя значэнні.

  5. Дыялог — яшчэ не гутарковы стыль

    Размова герояў у вершы ці казцы — частка мастацкага твора, таму стыль застаецца мастацкім.

  6. Адна тэма — розныя тэксты

    Пра рамонак можна напісаць навуковы тэкст (пералік прымет) і мастацкі (вобразны малюнак).

Памятка: разбор па кроках

«Компас — прыбор для вызначэння старон свету» → мэта: паведаміць звесткі → дзе: у падручніку → сродкі: тэрміны → навуковы стыль.

  1. Вызнач мэту тэксту. Абмяняцца думкамі, паведаміць навуковыя звесткі ці вобразна апісаць з’яву?
  2. Падумай, дзе можна сустрэць тэкст. У бытавой размове, у падручніку ці даведніку, у мастацкім творы?
  3. Знайдзі моўныя сродкі і назаві стыль. Гутарковыя выразы — гутарковы; тэрміны — навуковы; эпітэты, параўнанні, пераносныя значэнні — мастацкі.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах можна распазнаць гутарковы, навуковы і мастацкі стылі маўлення?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якая мэта гутарковага стылю?
2. Дзе выкарыстоўваецца навуковы стыль?
3. Якія моўныя сродкі характэрны для мастацкага стылю?
4. Які сказ напісаны ў навуковым стылі?
5. Які сказ напісаны ў гутарковым стылі?
6. Да якога стылю адносіцца верш Н. Гілевіча «Дзве вароны», хоць у ім ёсць дыялог?
7. Які выраз выкарыстоўваюць, каб папрасіць прабачэння?
8. У якім слове з прыказкі колькасць літар і гукаў не супадае?
9. Што адрознівае навуковы тэкст пра рамонак ад мастацкага?
10. У якім слове на месцы пропуску пішацца я?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑