Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 31. Дыялог

Даведваемся, што такое дыялог і рэпліка, і вучымся правільна запісваць размову на пісьме.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля Валя пытаецца ў Данілкі: «Чаму вярблюдаў называюць караблямі пустыні?» — і ўнук пачынае разважаць. Калі такую размову запісаць, кожны чытач павінен адразу бачыць, дзе пачынаюцца словы бабулі, а дзе — словы ўнука. Для гэтага ў мове ёсць асаблівыя правілы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое дыялог і як правільна запісваць рэплікі ўдзельнікаў размовы?

01

Дыялог і рэплікі

Дыялог — размова паміж дзвюма асобамі. Дыялог складаецца з рэплік — выказванняў кожнай асобы.

Сінонімы да слова дыялог — размова, гутарка, гаворка. Слова рэпліка называе не ўсю размову, а толькі адно выказванне аднаго ўдзельніка.

Паглядзім, як гэта працуе

— Выдатна! Тады давай пагаворым пра пустыню. Чаму вярблюдаў называюць караблямі пустыні? Як ты думаеш?
— Караблі плаваюць па моры. Вярблюдам пустыня што караблям мора (Паводле Г. Васілеўскай).

Першая рэпліка належыць бабулі, другая — унуку. Кожнае выказванне аднаго ўдзельніка — асобная рэпліка, нават калі ў ёй некалькі сказаў.

02

Як запісваецца дыялог

Рэплікі ў дыялогу запісваюцца з чырвонага радка з вялікай літары. Перад рэплікай ставіцца працяжнік.

Калі пасля рэплікі ідуць словы аўтара, то, як і пры простай мове, пасля рэплікі ставяцца коска, клічнік або пытальнік і працяжнік, а словы аўтара пішуцца з малой літары. Двукоссе ў дыялогу не ўжываецца.

Паглядзім, як гэта працуе

— Якую тэму са старажытнай гісторыі будзем сёння разбіраць? — пытаецца яна.
— Егіпет. Мы хутка будзем вывучаць гісторыю Старажытнага Егіпта, — адказвае ўнук.

Кожная рэпліка пачынаецца з новага (чырвонага) радка, перад ёй стаіць працяжнік. Пасля пытальнай рэплікі — пытальнік і працяжнік, пасля апавядальнай — коска і працяжнік; словы аўтара — з малой літары.

Параўноўваем і заўважаем

Простая мова і дыялог на пісьме

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемПростая моваДыялог
Чыё маўленневыказванне адной асобы ўнутры сказаразмова дзвюх асоб, якія чаргуюць рэплікі
Як выдзяляеццадвукоссепрацяжнік перад кожнай рэплікай
Дзе пачынаеццау тым жа радку, што і словы аўтаракожная рэпліка — з чырвонага радка
ПрыкладБабулька прагаварыла: «Ці не дапаможаш мне, сынок?»— Ці прыходзіў да цябе ўрач? / — Так, учора.
03

Звароткі і ветлівыя словы ў дыялогу

У дыялогу часта ўжываюцца звароткі і ветлівыя словы. Зваротак у рэпліцы выдзяляецца коскамі: — Як жа цябе ратаваць, Пеця?

Ветлівыя словы (добры дзень, дзякуй, калі ласка, прабачце) і пажаданні робяць размову прыемнай, асабліва па тэлефоне, калі суразмоўцы не бачаць адзін аднаго.

Паглядзім, як гэта працуе

— Алеся, добры дзень! Чаму ты сёння не прыйшла ў школу?
— Прывітанне! Я захварэла.
— Папраўляйся хутчэй!

Зваротак Алеся стаіць у пачатку рэплікі і аддзяляецца коскай. Прывітанне і пажаданне — ветлівыя словы, без якіх тэлефонная размова гучала б груба.

04

Назвы казачных істот

Назвы казачных істот пішуцца з вялікай літары: Курачка, Пеўнік, Карова.

У казцы такія словы становяцца імёнамі герояў, таму пішуцца як уласныя назоўнікі.

Паглядзім, як гэта працуе

Падбегла да яго Курачка:
— Што з табою, Пеця?
— Ой, бобінкай падавіўся.
— Як жа цябе ратаваць, Пеця?
— Трэба масла дастаць, горла змазаць.
— А дзе яго дастаць?
— У Каровы.

Рэплікі Курачкі і Пеўніка чаргуюцца, кожная — з новага радка з працяжнікам. Курачка, Пеўнік, Карова — імёны казачных герояў, таму пішуцца з вялікай літары.

05

Правяраем сябе: сінтаксіс і пунктуацыя

Падсумуем раздзел: словазлучэнне складаецца з галоўнага і залежнага слова; граматычная аснова — дзейнік і выказнік; аднародныя члены раздзяляюцца коскамі; зваротак выдзяляецца коскамі; у складаным сказе дзве і болей асноў; простая мова і дыялог перадаюць чужое маўленне.

Простая мова бярэцца ў двукоссе і аддзяляецца ад слоў аўтара; у дыялогу кожная рэпліка пішацца з новага радка і пачынаецца з працяжніка.

Паглядзім, як гэта працуе

І як не сказаць у адказ правадніцы: «Дзякуй, гаспадынька!» (Паводле В. Дранчука).

Тут ёсць простая мова пасля слоў аўтара (А: «П!») і зваротак гаспадынька ў канцы простай мовы, аддзелены коскай.

Прасочваем шлях

Як запісаць дыялог

  1. Вызначаем, каму належыць кожная рэпліка

    Рэплікі ўдзельнікаў чаргуюцца.

    Курачка: Што з табою, Пеця; Пеўнік: Ой, бобінкай падавіўся

  2. Пачынаем кожную рэпліку з новага радка

    Перад рэплікай ставім працяжнік, першае слова пішам з вялікай літары.

    — Што з табою, Пеця

  3. Ставім знак у канцы рэплікі

    Па інтанацыі: кропка, пытальнік або клічнік.

    — Што з табою, Пеця?

  4. Правяраем звароткі і словы аўтара

    Зваротак выдзяляем коскамі; словы аўтара пасля рэплікі — праз працяжнік з малой літары.

    — Егіпет, — адказвае ўнук.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ці правільна запісана рэпліка?

Прачытай радок з дыялогу і вызначы, ці правільна ён запісаны. Калі ёсць памылка — успомні правіла.

Думай як філолаг

Думай як філолаг: размова на паперы

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў дыялогу кожная рэпліка пішацца з новага радка і пачынаецца з працяжніка, а простая мова бярэцца ў двукоссе?

Зверыць разважанне

Простая мова — гэта адно чужое выказванне ўнутры сказа аўтара, таму яго трэба адмежаваць двукоссем ад слоў аўтара. У дыялогу ж гавораць па чарзе дзве асобы, і рэплік шмат. Калі пачынаць кожную рэпліку з новага радка і з працяжніка, чытач адразу бачыць, дзе змяняецца суразмоўца, і не губляецца ў размове. Двукоссе тады не патрэбна.

Практ. 228. Чаму пасажыр звяртаецца да правадніцы «гаспадынька», а не «правадніца»? Ці можна звярнуцца да чалавека, не ўжываючы зваротка?

Зверыць разважанне

Правадніца цёпла запрасіла пасажыраў: «Калі ласка ў хату!» — як гаспадыня запрашае гасцей. Пасажыр адказвае ласкавым звароткам гаспадынька, бо адчуў сябе як дома. Без зваротка звярнуцца можна (напрыклад, «Прабачце, калі ласка…»), але ветлівы зваротак робіць размову цяплейшай і паказвае павагу да суразмоўцы.

Практ. 221. Па якіх словах відаць, што бабуля Валя атрымлівае задавальненне ад размовы з унукам?

Зверыць разважанне

Бабуля хваліць унука: «Выдатна!», «Малайчына!» Яна не проста задае пытанні, а прапануе разважаць разам: «Тады давай пагаворым пра пустыню», «Як ты думаеш?» Такія рэплікі паказваюць, што ёй цікава і радасна вучыць Данілку думаць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дыялог

    Размова паміж дзвюма асобамі; сінонімы — размова, гутарка, гаворка.

  2. Рэпліка

    Выказванне кожнай асобы ў дыялогу; рэплікі ўдзельнікаў чаргуюцца.

  3. Чырвоны радок

    Кожная рэпліка запісваецца з чырвонага радка з вялікай літары.

  4. Працяжнік

    Перад кожнай рэплікай ставіцца працяжнік; двукоссе ў дыялогу не патрэбнае.

  5. Звароткі ў размове

    Зваротак у рэпліцы выдзяляецца коскамі: — Як жа цябе ратаваць, Пеця?

  6. Казачныя героі

    Назвы казачных істот пішуцца з вялікай літары: Курачка, Пеўнік, Карова.

Памятка: разбор па кроках

— Што з табою, Пеця? → новая рэпліка з чырвонага радка → працяжнік → зваротак Пеця аддзелены коскай → пытальнік у канцы.

  1. Вызначы, каму належыць кожная рэпліка. Бабуля пытаецца, унук адказвае — рэплікі чаргуюцца.
  2. Пачні кожную рэпліку з новага радка з працяжнікам. — Якую тэму будзем сёння разбіраць?
  3. Расстаў знакі ўнутры і ў канцы рэплікі. Зваротак выдзелі коскамі, у канцы пастаў знак па інтанацыі; словы аўтара — праз працяжнік з малой літары: — Егіпет, — адказвае ўнук.

Цяпер растлумач: Што такое дыялог і як правільна запісваць рэплікі ўдзельнікаў размовы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое дыялог?
2. Як называецца выказванне кожнай асобы ў дыялогу?
3. Які знак ставіцца перад рэплікай у дыялогу?
4. Як запісваюцца рэплікі ў дыялогу?
5. Які запіс рэплікі правільны?
6. Якое слова з’яўляецца сінонімам да слова дыялог?
7. Як пішуцца назвы казачных істот?
8. Дзе правільна выдзелены зваротак?
9. Які назоўнік ужываецца толькі ў форме множнага ліку?
10. Чым запіс дыялогу адрозніваецца ад запісу простай мовы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑