Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 1. Гукі беларускай мовы

Знаёмімся з гукамі беларускай мовы — будаўнічым матэрыялам для слоў, з раздзеламі навукі аб мове фанетыкай і арфаэпіяй і вучымся рабіць гукавы запіс слова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прамоў услых: колас — голас, гара — кара. Словы адрозніваюцца толькі адным гукам, а значэнне ў іх зусім рознае. Значыць, гук — нібы цаглінка: заменім адну — і атрымаецца іншае слова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якую ролю выконваюць гукі ў мове і што вывучаюць фанетыка і арфаэпія?

01

Гукі — будаўнічы матэрыял для слоў

Слова складаецца з гукаў. Гукі мы вымаўляем і чуем. Калі замяніць у слове адзін гук, можа атрымацца новае слова з іншым значэннем.

Дзіця пачынае засвойваць мову менавіта з яе гукавога ладу: спачатку прыслухоўваецца да маўлення дарослых, адрознівае інтанацыю, а потым і само вымаўляе першыя словы (паводле Л. Выгоннай, практ. 1).

Паглядзім, як гэта працуе

Колас — голас; гара — кара; байка — гайка; піць — біць.

У кожнай пары змяніўся толькі адзін гук: [к] — [г], [г] — [к], [б] — [г], [п’] — [б’]. А словы атрымаліся зусім розныя.

02

Дзве групы гукаў: галосныя і зычныя

Гукі беларускай мовы падзяляюцца на дзве групы: галосныя і зычныя.

Галосных гукаў шэсць: [а], [о], [у], [ы], [э], [і]. Яны ўтвараюцца толькі голасам: паветра праходзіць праз рот свабодна. Пры вымаўленні зычных гукаў паветра сустракае ў роце перашкоду, таму яны складаюцца з шуму або з голасу і шуму: [б], [в], [д], [ж], [з], [й], [м], [р], [ў], [ш] і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Мост: [м], [о], [с], [т].

У слове адзін галосны гук [о] і тры зычныя: [м], [с], [т]. Гукі [й] і [ў] — таксама зычныя, хоць на слых і падобныя на галосныя [і] і [у].

Параўноўваем і заўважаем

Галосныя і зычныя гукі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаГалосныя гукіЗычныя гукі
Як утвараюццатолькі голасам, паветра праходзіць свабодназ шуму або з голасу і шуму, паветра сустракае перашкоду
Колькі іхшэсць: [а], [о], [у], [ы], [э], [і]значна больш
Прыклады ў слове «рака»[а], [а][р], [к]
Ці ўтвараюць складтак, галосны — аснова складане, без галоснага склада няма
03

Фанетыка і арфаэпія

Фанетыка — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца гукі мовы.

Арфаэпія — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца правілы вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў.

Слова фанетыка паходзіць ад грэчаскага phōnē — ‘гук’. Частка фон- (фан-), што значыць ‘які мае адносіны да гукаў’, ёсць і ў іншых словах: тэлефон, мікрафон, магнітафон, фанатэка.

Паглядзім, як гэта працуе

З якіх гукаў складаецца слова «дзень»? — пытанне фанетыкі. Як правільна вымавіць «па-белару́ску»? — пытанне арфаэпіі.

Фанетыка адказвае, з якіх гукаў складаецца слова, а арфаэпія — як гэтыя гукі і іх спалучэнні правільна вымаўляць.

04

Гукавы запіс слова

Гукі на пісьме запісваюць у квадратных дужках. Мяккасць зычнага абазначаюць значком ’, над націскным галосным ставяць знак націску.

Гукавы запіс паказвае, як слова вымаўляецца, а не як пішацца. Таму ў ім няма літар е, ё, ю, я, ь: замест іх запісваюць гукі, якія мы чуем.

Паглядзім, як гэта працуе

Краіна — [крайі́на]; месяцы — [м’], [э], [с’], [а], [ц], [ы].

У слове краіна пасля галоснага [а] літара і абазначае два гукі — [йі]. У слове месяцы зычныя [м’] і [с’] мяккія, а на месцы літары я чуем [а].

Прасочваем шлях

Як зрабіць гукавы запіс слова

  1. Вымаўляем слова павольна і выразна

    Слухаем, як слова гучыць, а не глядзім, як яно пішацца.

    краіна: кра-і-на

  2. Называем гукі па парадку

    Вызначаем кожны гук; мяккі зычны адзначаем значком ’.

    [к], [р], [а], [й], [і], [н], [а]

  3. Запісваем у квадратных дужках

    Пішам гукі разам у дужках і ставім націск над націскным галосным.

    [крайі́на]

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Галосны ці зычны?

Размяркуй гукі па дзвюх групах. Памятай: галосных гукаў у беларускай мове шэсць.

Думай як філолаг

Чаму гукі — цаглінкі мовы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 2. Чаму гукі называюць будаўнічым матэрыялам для слоў? Дакажы на прыкладах.

Зверыць разважанне

З гукаў, як дом з цаглін, складаецца кожнае слова. Калі замяніць адну «цаглінку»-гук, атрымаецца іншае слова: колас — голас, байка — гайка, месці — несці. Калі пераставіць гукі, слова таксама зменіцца: так — кат. Значыць, гукі не толькі будуюць словы, але і дапамагаюць адрозніваць іх значэнне.

Практ. 3. Чаму ў назвах тэлефон, мікрафон, магнітафон аднолькавая частка -фон? Што агульнага ў гэтых прадметаў?

Зверыць разважанне

Частка фон- (фан-) паходзіць ад грэчаскага phōnē — ‘гук’. Усе гэтыя прылады звязаны з гукам: тэлефон перадае голас на адлегласць, мікрафон улоўлівае гукі, магнітафон іх запісвае. Ад таго ж слова і назва навукі фанетыкі, якая вывучае гукі мовы.

Практ. 7. У вершы рыфмуюцца словы стужкі і птушкі, хоць адно пішацца з ж, а другое — з ш. Як гэта растлумачыць?

Зверыць разважанне

Рыфма будуецца на гуках, а не на літарах. Перад глухім [к] звонкі [ж] вымаўляецца як [ш]: стужкі — [стушк’і], птушкі — [птушк’і]. Таму на слых словы адрозніваюцца толькі першымі гукамі [с] і [п]. Гэта паказвае, што гук і літара — не адно і тое ж.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Гукі будуюць словы

    Словы складаюцца з гукаў; гукі мы вымаўляем і чуем.

  2. Адзін гук — новае слова

    Замена аднаго гука змяняе слова і яго значэнне: колас — голас, піць — біць.

  3. Дзве групы гукаў

    Гукі беларускай мовы падзяляюцца на галосныя (іх шэсць) і зычныя.

  4. Фанетыка

    Фанетыка — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца гукі мовы; слова паходзіць ад грэчаскага phōnē — ‘гук’.

  5. Арфаэпія

    Арфаэпія — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца правілы вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў.

  6. Гукавы запіс

    Гукі запісваем у квадратных дужках, мяккасць адзначаем значком ’: краіна — [крайі́на].

Памятка: разбор па кроках

Дзень → вымаўляем павольна → гукі [дз’], [э], [н’] → [дз’эн’]: у слове тры гукі.

  1. Вымаві слова павольна. Слухай, як слова гучыць, а не як пішацца: дзеці.
  2. Назаві кожны гук па парадку. Адзначай мяккасць значком ’: [дз’], [э], [ц’], [і].
  3. Запішы гукі ў квадратных дужках. Пастаў знак націску над націскным галосным: [дз’э́ц’і].

Цяпер растлумач: Якую ролю выконваюць гукі ў мове і што вывучаюць фанетыка і арфаэпія?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што вывучае фанетыка?
2. Што вывучае арфаэпія?
3. На якія групы падзяляюцца гукі беларускай мовы?
4. Ад якога слова паходзіць назва «фанетыка»?
5. Якая пара слоў адрозніваецца толькі адным гукам?
6. Колькі галосных гукаў у беларускай мове?
7. Які з гэтых гукаў зычны?
8. Як правільна запісваюць гукі?
9. Колькі гукаў у слове «дзень»?
10. Што пазначае значок ’ у гукавым запісе [м’эс’ацы]?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑