Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 5. Назоўнік. Род, лік, склон назоўнікаў

Паўтараем, што такое назоўнік, як вызначаць яго род, лік і склон і што такое пачатковая форма назоўніка.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Адгадайце загадку: «Вадкае, але не вада, белае, але не снег». Гэта малако. А ці можна сказаць «два малакі»? Не: некаторыя назоўнікі не маюць формы множнага ліку. Успомнім, што мы ведаем пра назоўнік.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць род, лік і склон назоўніка і што такое яго пачатковая форма?

01

Назоўнік — часціна мовы

Назоўнік — гэта часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што?: чалавек, сталяр, дом, кніга, радасць.

НазоўнікШто ведаемАдзнакі
Агульнае значэнненазывае прадметхто? што?
Прыметы часціны мовымае родм., ж., н.
Прыметы часціны мовыадносіцца да аднаго з трох скланенняў1, 2, 3-га
Прыметы часціны мовызмяняецца па ліках і склонахадз., мн. ці толькі адз. або толькі мн.; Н., Р., Д., В., Т., М.
Сінтаксічная роля ў сказеу сказе можа быцьдзейнікам, даданым членам сказа

Не блытайце назоўнік з іншымі часцінамі мовы: прыметнік абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? чый?; займеннік указвае на асобу ці прадмет, але не называе іх; дзеяслоў абазначае дзеянне і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?

Паглядзім, як гэта працуе

Дабро, добры, падабрэць, дабрыня.

Дабро, дабрыня — назоўнікі (што?), добры — прыметнік (які?), падабрэць — дзеяслоў (што зрабіць?). У ненаціскных складах пішам а: дабро́, падабрэ́ць, дабрыня́; о — толькі пад націскам: до́бры.

02

Род назоўнікаў

Назоўнікі адносяцца да аднаго з трох родаў — мужчынскага, жаночага ці ніякага.

Род вызначаюць па форме адзіночнага ліку, падстаўляючы словы ён, мой (мужчынскі род), яна, мая (жаночы род), яно, маё (ніякі род). Род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае.

Гавары і пішы правільна: глыто́к, по́дзвіг, мета́л.

Паглядзім, як гэта працуе

Ён мой — пыл, медаль, рамонак; яна мая — жырафа; яно маё — малако.

Па-беларуску пыл і медаль — мужчынскага роду, жырафа — жаночага. Род правяраем па беларускай мове, а не па рускай.

Параўноўваем і заўважаем

Род назоўнікаў у беларускай і рускай мовах (практ. 44)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Беларускае словаРод у беларускай мовеРускае слова і яго род
пылмужчынскі (ён мой)пыль — жаночы
медальмужчынскі (ён мой)медаль — жаночы
жырафажаночы (яна мая)жираф — мужчынскі
рамонакмужчынскі (ён мой)ромашка — жаночы
03

Лік назоўнікаў

Назоўнікі змяняюцца па ліках: маюць форму адзіночнага і множнага ліку. Некаторыя назоўнікі ўжываюцца толькі ў форме адзіночнага ліку (кефір, поўнач, май, сумленне) або толькі ў форме множнага ліку (нажніцы, дзверы, канікулы, санкі).

У назоўнікаў, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку, род вызначыць нельга: вароты, санкі. Назвы ягад у беларускай мове звычайна ўжываюцца ў форме множнага ліку: суніцы, чарніцы, маліны, ажыны, брусніцы (у рускай мове — у адзіночным). Форма адзіночнага ліку магчымая, калі гаворка пра адну ягаду: спелая суніца.

Паглядзім, як гэта працуе

Улетку адпачываюць, а зімой дзяцей катаюць. (Санкі.) Белы як снег, салодкі як мёд. (Цукар.)

Санкі — толькі множны лік, род не вызначаецца. Цукар — толькі адзіночны лік, мужчынскі род (ён мой).

04

Склон і пачатковая форма назоўніка

Пачатковая форма назоўніка — форма назоўнага склону адзіночнага ліку.

Назоўнікі змяняюцца па шасці склонах: назоўны (хто? што?), родны (каго? чаго?), давальны (каму? чаму?), вінавальны (каго? што?), творны (кім? чым?), месны (на кім? на чым? у кім? у чым? аб кім? аб чым?). Склон вызначаюць па пытанні, якое задаюць ад слова, з якім звязаны назоўнік.

Уласныя назвы — назвы гарадоў, рэк, азёр — пішуцца з вялікай літары: Полацк, Дняпро, Нарач.

Паглядзім, як гэта працуе

На карце вялікага свету… / Мяжуе з Польшчай, Украінай… (Ю. Свірка)

На (чым?) карце — месны склон, пачатковая форма карта. Мяжуе (з чым?) з Польшчай — творны склон, пачатковая форма Польшча.

Прасочваем шлях

Як вызначыць склон, лік і род назоўніка

  1. Знаходзім слова, з якім звязаны назоўнік, і задаём пытанне

    Пытанне ставім ад галоўнага слова да назоўніка.

    Мяжуе (з чым?) з Польшчай.

  2. Называем склон і лік

    Па пытанні вызначаем склон, па форме — лік.

    З чым? — творны склон, адзіночны лік.

  3. Ставім у пачатковую форму

    Пачатковая форма — назоўны склон адзіночнага ліку.

    Польшчай → Польшча.

  4. Вызначаем род

    Падстаўляем ён мой, яна мая, яно маё.

    Польшча — яна мая — жаночы род.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які род у назоўніка?

Падстаў ён мой, яна мая, яно маё і вызнач род. Калі назоўнік ужываецца толькі ў множным ліку, род вызначыць нельга. Апошнія карткі — пытанні з варыянтамі.

Думай як філолаг

Чаму род «пераскоквае»?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму беларусу, які добра ведае і рускую мову, лёгка памыліцца і сказаць «мая медаль» або «густая пыл»? Як пазбегнуць такой памылкі?

Зверыць разважанне

Назоўнікі медаль і пыл у беларускай мове мужчынскага роду, а ў рускай — жаночага. Калі думаць па-руску, род «пераносіцца» ў беларускае слова. Каб не памыляцца, род правяраюць па беларускай мове: ён мой — медаль, густы пыл; у сумненні глядзяць у слоўнік.

Чаму ў назоўнікаў санкі, вароты, нажніцы нельга вызначыць род?

Зверыць разважанне

Род вызначаюць па форме адзіночнага ліку (ён мой, яна мая, яно маё). У назоўнікаў санкі, вароты, нажніцы формы адзіночнага ліку няма: яны ўжываюцца толькі ў множным ліку, а ў множным ліку род не адрозніваецца. Таму і вызначыць яго нельга.

У загадцы пра канькі («Па сцяжыне, па дарозе бегчы я ў іх не ў змозе…») назоўнік ужыты ў множным ліку. Ці можна вызначыць род у слова канькі?

Зверыць разважанне

Можна. Канькі — не з тых слоў, што маюць толькі множны лік: ёсць форма адзіночнага ліку канёк (ён мой), таму назоўнік мужчынскага роду. Род вызначаем, паставіўшы слова ў пачатковую форму, а ў санак і варот такой формы няма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое назоўнік

    Назоўнік — часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што?

  2. Прыметы назоўніка

    Назоўнік мае род, адносіцца да аднаго з трох скланенняў, змяняецца па ліках і склонах; у сказе бывае дзейнікам або даданым членам.

  3. Тры роды

    Род вызначаем па словах ён мой, яна мая, яно маё; у беларускай і рускай мовах ён не заўсёды супадае: пыл, медаль — м. р., жырафа — ж. р.

  4. Толькі адзін лік

    Кефір, поўнач, май, сумленне — толькі адзіночны лік; нажніцы, дзверы, канікулы, санкі — толькі множны.

  5. Род не вызначаецца

    У назоўнікаў, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (вароты, санкі), род вызначыць нельга.

  6. Пачатковая форма

    Пачатковая форма назоўніка — назоўны склон адзіночнага ліку: на карце → карта.

Памятка: разбор па кроках

Польшчай → мяжуе з чым? → творны склон, адз. лік → пачатковая форма Польшча → яна мая → жаночы род.

  1. Задай пытанне ад галоўнага слова да назоўніка. Мяжуе (з чым?) з Польшчай.
  2. Вызнач склон і лік. З чым? — творны склон, адзіночны лік.
  3. Пастаў у пачатковую форму і вызнач род. Польшча — яна мая — жаночы род.

Цяпер растлумач: Як вызначыць род, лік і склон назоўніка і што такое яго пачатковая форма?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае назоўнік?
2. Што такое пачатковая форма назоўніка?
3. Якога роду назоўнік «пыл» у беларускай мове?
4. Які назоўнік ужываецца толькі ў форме множнага ліку?
5. У якога назоўніка нельга вызначыць род?
6. Якога роду назоўнік «жырафа» ў беларускай мове?
7. Якая пачатковая форма назоўніка «(на) карце»?
8. Які склон у назоўніка «(з) Польшчай» у сказе «Мяжуе з Польшчай»?
9. У якім слове на месцы пропуску пішацца я?
10. Якім членам сказа можа быць назоўнік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑