Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 6. Змяненне назоўнікаў у адзіночным і множным ліках

Паўтараем, як назоўнікі змяняюцца па склонах і ліках: тры тыпы скланення, склонавыя канчаткі, чаргаванне і падаўжэнне зычных у аснове.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай сказ з падручніка: «Нашы продкі верылі, што салома захоўвае ў сабе сілу прыроды і перадае яе гаспадару дома». У слоўніку стаяць формы прырода, гаспадар, а ў сказе — прыроды, гаспадару. Назоўнік змяніў канчатак, бо гэтага патрабуе слова, з якім ён звязаны.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць скланенне і склон назоўніка, каб выбраць правільны канчатак?

01

Скланенне і склоны назоўніка

Змяненне назоўнікаў па склонах называецца скланеннем. Назоўнік у назоўным склоне з’яўляецца ў сказе дзейнікам.

У беларускай мове шэсць склонаў: назоўны (хто? што?), родны (каго? чаго?), давальны (каму? чаму?), вінавальны (каго? што?), творны (кім? чым?), месны (пры кім? у чым?). Назоўнікі змяняюцца таксама па ліках — бываюць у адзіночным і множным ліку.

Паглядзім, як гэта працуе

У Мінску, у цэнтры парка каля Свіслачы, стаіць помнік юнаму партызану-разведчыку Марату Казею.

Помнік — дзейнік, назоўны склон. Стаіць (дзе? у чым?) у Мінску — месны склон; помнік (каму?) Марату Казею — давальны склон. Пачатковая форма — Марат Казей: мужчынскі род, адзіночны лік.

02

Тры тыпы скланення

У залежнасці ад склонавых канчаткаў большасць назоўнікаў адносіцца да 1, 2 або 3-га скланення. Тып скланення вызначаецца па родзе назоўніка ў форме назоўнага склону адзіночнага ліку і канчатку.

  • 1-е скланенне — назоўнікі жаночага роду з канчаткамі -а, -я: сцяна, вышыня.
  • 2-е скланенне — назоўнікі мужчынскага роду з нулявым канчаткам (бераг, хлопчык) і ніякага роду з канчаткамі -о, -е, -а, -ё (акно, поле, сонца, галлё).
  • 3-е скланенне — назоўнікі жаночага роду з нулявым канчаткам: радасць, мыш.
Паглядзім, як гэта працуе

Маладосць, ноч, медзь, любоў. Бацькаўшчына, зямля, Радзіма, краіна. Дом, розум, возера, насенне, жыццё, вядро.

Першы рад — жаночы род, нулявы канчатак: 3-е скланенне. Другі — жаночы род, канчаткі -а, -я: 1-е скланенне. Трэці — мужчынскі род з нулявым канчаткам і ніякі род з канчаткамі -а, -е, -ё, -о: 2-е скланенне (практыкаванне 50).

Параўноўваем і заўважаем

Тры скланенні назоўнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СкланеннеРод і канчатак (Н. скл. адз. л.)Прыклады
1-ежаночы род, -а, -ясцяна, вышыня, Радзіма, зямля
2-емужчынскі род, нулявы канчатакбераг, хлопчык, дом, розум
2-еніякі род, -о, -е, -а, -ёакно, поле, сонца, галлё
3-ежаночы род, нулявы канчатакрадасць, мыш, ноч, любоў
03

Склонавыя канчаткі назоўнікаў

Кожнае скланенне мае свае склонавыя канчаткі. Калі сумняваешся, які канчатак напісаць, вызначы скланенне і склон і правер сябе па табліцы.

Склон1-е скл. (ж. р., -а, -я)2-е скл. (м. р., нулявы; н. р., -о, -е, -а, -ё)3-е скл. (ж. р., нулявы)
Н. хто? што?-а, -янулявы; -о, -е, -а, -ёнулявы
Р. каго? чаго?-і, -ы-а, -я; -у, -ю-і, -ы
Д. каму? чаму?-е, -і, -ы, -э-у, -ю-і, -ы
В. каго? што?-у, -ю-а, -я, нулявы; -о, -е, -а, -ёнулявы
Т. кім? чым?-ой (-ою), -ай (-аю), -ёй (-ёю), -яй (-яю)-ам, -ом, -ем, -ём-у, -ю
М. (пры) кім? (у) чым?-е, -і, -ы, -э-е, -і, -ы, -э, -у, -ю-і, -ы
Паглядзім, як гэта працуе

Н. зямля, дом, радасць; Р. зямлі, дома, радасці; Д. зямлі, дому, радасці; В. зямлю, дом, радасць; Т. зямлёй (зямлёю), домам, радасцю; М. на зямлі, у доме, у радасці.

Так скланяюцца назоўнікі з практыкавання 51: зямля — 1-е скланенне, дом — 2-е, радасць — 3-е.

04

Чаргаванне і падаўжэнне зычных

Апошнія зычныя гукі асновы назоўнікаў 1-га скланення могуць чаргавацца — г/з, х/с, к/ц: нага — назе, страха — страсе, навука — навуцы.

У назоўнікаў 3-га скланення ў творным склоне можа адбывацца падаўжэнне апошняга зычнага гука асновы: ноччу, мышшу, меддзю, Нараччу. На пісьме доўгі зычны перадаецца дзвюма літарамі, а ў дз падвойваецца толькі д: меддзю.

Паглядзім, як гэта працуе

Стаіць на адной назе. Пазнаёміцца з Беларуссю. Палюбавацца Нараччу.

Нага — назе: г чаргуецца з з. Беларусь — Беларуссю, Нарач — Нараччу: у творным склоне назоўнікаў 3-га скланення зычны падаўжаецца.

05

Як правільна вызначыць склон

Каб вызначыць склон назоўніка, трэба: 1) знайсці ў сказе слова, ад якога гэты назоўнік залежыць; 2) ад гэтага слова паставіць пытанне да назоўніка.

Напрыклад: ганаруся (кім?) бабуляй — Т. скл.; дзякую (каму?) бабулі — Д. скл. Назоўнік у назоўным склоне — дзейнік: Мая бабуля жыве ў невялікай вёсачцы пад Мінскам.

Паглядзім, як гэта працуе

У павуціне заблытваецца ўсё негатыўнае.

Ад слова заблытваецца ставім пытанне (у чым?) у павуціне — месны склон. Па адным канчатку -е склон не вызначыш: такі ж канчатак бывае і ў давальным склоне (чаму? павуціне).

06

Па сцежках, па рэках: месны склон пасля па

Калі ў рускай мове пасля по ўжываецца давальны склон множнага ліку (по рекам), то ў беларускай мове пасля па ўжываецца месны склон з канчаткамі -ах, -ях: па рэках.

Не пераносім рускі канчатак -ам, -ям у беларускае словазлучэнне: не «па сцежкам», а па сцежках.

Паглядзім, як гэта працуе

Хадзіць па сцежках, падарожнічаць па рэках і азёрах, сачыненне па малюнках, скакаць па дрэвах, сумаваць па сваяках.

Сцежках, рэках, азёрах, малюнках, дрэвах, сваяках — месны склон множнага ліку, канчатак -ах (практыкаванне 54).

Прасочваем шлях

Як вызначыць скланенне і склон назоўніка

  1. Ставім назоўнік у пачатковую форму

    Пачатковая форма — назоўны склон адзіночнага ліку.

    у павуціне → павуціна

  2. Вызначаем род і канчатак — скланенне

    Род і канчатак пачатковай формы падказваюць тып скланення.

    павуціна — ж. р., канчатак -а → 1-е скланенне

  3. Ставім пытанне ад галоўнага слова — склон

    Знаходзім слова, ад якога залежыць назоўнік, і ставім ад яго пытанне.

    заблытваецца (у чым?) у павуціне → месны склон

  4. Правяраем канчатак па табліцы

    Канчатак павінен адпавядаць скланенню і склону.

    1-е скл., М. скл.: -е, -і, -ы, -э → у павуціне

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якога скланення адносіцца назоўнік?

Пастаў слова ў назоўны склон адзіночнага ліку, вызнач род і канчатак — і выберы скланенне. Апошнія карткі — на творны склон 3-га скланення.

Думай як філолаг

Чаму канчатак не адказвае за ўсё?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму тып скланення вызначаюць толькі па форме назоўнага склону адзіночнага ліку? Растлумач на прыкладах зямлёй і дамы.

Зверыць разважанне

У іншых формах канчатак змяняецца і ўжо не падказвае скланення: у слове зямлёй канчатак -ёй, у слове дамы — канчатак множнага ліку. Калі паставіць іх у пачатковую форму, усё відаць: зямля — жаночы род, канчатак -я, 1-е скланенне; дом — мужчынскі род, нулявы канчатак, 2-е скланенне.

Аднакласнік лічыць: «Калі ў слове канчатак -е, значыць, гэта месны склон». Ці мае ён рацыю? Праверце на сказах: Я дзякую сястры. Нага — на назе. Пішу сяброўцы пісьмо пра паездку.

Зверыць разважанне

Не мае. Канчатак -е ў назоўнікаў 1-га скланення бывае і ў давальным, і ў месным склоне: пісьмо (каму?) сяброўцы — Д. скл., стаіць (на чым?) на назе — М. скл. Склон вызначаюць толькі па пытанні ад слова, ад якога залежыць назоўнік.

Чаму ў беларускай мове кажуць «падарожнічаць па рэках», а па-руску — «по рекам»? Ці можна правяраць беларускі канчатак рускім?

Зверыць разважанне

У дзвюх мовах пасля прыназоўніка па (по) ўжываюцца розныя склоны: у рускай — давальны (по рекам), у беларускай — месны (па рэках, па сцежках, па малюнках). Таму рускі канчатак -ам у беларускую мову пераносіць нельга; правяраем па правілах беларускай мовы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое скланенне

    Змяненне назоўнікаў па склонах называецца скланеннем; склонаў шэсць: Н., Р., Д., В., Т., М.

  2. Тры тыпы скланення

    1-е — ж. р. з -а, -я; 2-е — м. р. з нулявым канчаткам і н. р. з -о, -е, -а, -ё; 3-е — ж. р. з нулявым канчаткам.

  3. Па чым вызначаем скланенне

    Па родзе і канчатку назоўніка ў назоўным склоне адзіночнага ліку: зямлёй → зямля → 1-е скл.

  4. Як вызначыць склон

    Знаходзім слова, ад якога залежыць назоўнік, і ставім ад яго пытанне: дзякую (каму?) бабулі — Д. скл.

  5. Змены ў аснове

    У 1-м скланенні г/з, х/с, к/ц чаргуюцца (нага — назе); у творным склоне 3-га скланення зычны падаўжаецца (ноччу, меддзю).

  6. Па сцежках, а не «па сцежкам»

    Пасля па ў множным ліку ўжываецца месны склон з -ах, -ях: па рэках і азёрах, па малюнках.

Памятка: разбор па кроках

Ганаруся бабуляй → ганаруся (кім?) бабуляй → творны склон; бабуля — ж. р., канчатак -я → 1-е скланенне.

  1. Пастаў назоўнік у пачатковую форму. У павуціне → павуціна (назоўны склон адзіночнага ліку).
  2. Вызнач род і канчатак — гэта скланенне. Павуціна — жаночы род, канчатак -а: 1-е скланенне.
  3. Пастаў пытанне ад галоўнага слова — гэта склон. Заблытваецца (у чым?) у павуціне — месны склон.

Цяпер растлумач: Як вызначыць скланенне і склон назоўніка, каб выбраць правільны канчатак?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як называецца змяненне назоўнікаў па склонах?
2. Па чым вызначаецца тып скланення назоўніка?
3. Які назоўнік адносіцца да 3-га скланення?
4. Які назоўнік адносіцца да 2-га скланення?
5. У якім радзе ўсе назоўнікі 1-га скланення?
6. Якая форма творнага склону назоўніка «ноч»?
7. У якім спалучэнні правільнае чаргаванне зычных?
8. Як правільна вызначыць склон назоўніка?
9. Як правільна сказаць па-беларуску?
10. У якім склоне стаіць слова «бабулі» ў спалучэнні «дзякую бабулі»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑