Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 7. Прыметнік. Сувязь прыметніка з назоўнікам. Асаблівасці змянення прыметніка па родах, ліках і склонах

Паўтараем, што абазначае прыметнік, якая яго пачатковая форма і чаму род, лік і склон прыметніка залежаць ад назоўніка.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы. «На траву, упрыгожаную кветкамі, прызямліўся жораў». «На траву, упрыгожаную познімі жоўтымі, белымі і чырвонымі кветкамі, прызямліўся шэры жораў з пышным чорным хвастом». Другі сказ — як карціна: мы бачым колеры кветак і саму птушку. Гэта зрабілі прыметнікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначае прыметнік і як ён звязаны з назоўнікам?

01

Прыметнік як часціна мовы

Прыметнік — часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

Пачатковая форма прыметніка — форма назоўнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду: у Беларусі роднай → родны, на чорным полі → чорны.

Паглядзім, як гэта працуе

На чорным полі белая пшаніца родзіць. Стары друг лепшы за новых двух.

Прыметнікі-антонімы ў пачатковай форме: чорны — белы, стары — новы. Сваю пару можна працягнуць: малы — вялікі, злы — добры (практыкаванне 57).

02

Навошта ў мове прыметнікі

Прыметнікі дапаўняюць, пашыраюць характарыстыку назоўнікаў і надаюць выказванню вобразнасць, эмацыянальнасць, выразнасць.

Прыметнікі называюць колер, памер, форму, смак, характар, матэрыял і іншыя прыметы прадмета.

Паглядзім, як гэта працуе

Укрыла зіма казачную палянку снегам беленькім. Апранула дрэвы ў футры бялюткія, накінула хусткі пуховыя, упрыгожыла зоркамі іскрыстымі.

Без прыметнікаў казачную, беленькім, бялюткія, пуховыя, іскрыстымі сказы засталіся б, але знікла б жывая зімовая карціна.

03

Сувязь прыметніка з назоўнікам

Род, лік і склон прыметніка залежаць ад назоўніка: позняму вечару (м. р., адз. л., Д. скл.), роднай зямлёй (ж. р., адз. л., Т. скл.), у чыстым возеры (н. р., адз. л., М. скл.), магутных дрэў (мн. л., Р. скл.), дзяржаўныя сімвалы (мн. л., Н. скл.).

Пытанне да прыметніка ставім ад назоўніка, да якога ён адносіцца: яблык (які?) круглы, румяны; вавёрка (якая?) рыжая, жвавая; возера (якое?) глыбокае; суніцы (якія?) духмяныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Цёпламу яснаму дню радуецца кожная жывая істота.

Дню (якому?) цёпламу, яснаму — м. р., адз. л., Д. скл., як і назоўнік дню. Істота (якая?) жывая — ж. р., адз. л., Н. скл.

04

Род прыметніка — толькі ў адзіночным ліку

Род прыметніка вызначаецца толькі ў адзіночным ліку.

У множным ліку прыметнікі па родах не змяняюцца: зялёны яблык, зялёная сукенка, зялёнае дрэва, але зялёныя лясы, сукенкі, дрэвы.

Паглядзім, як гэта працуе

У добрага чалавека заўсёды шмат добрых сяброў.

Добрага — м. р., адз. л., Р. скл. Добрых — мн. л., Р. скл.: род у множным ліку не вызначаецца.

05

Канчаткі прыметнікаў

Канчатак прыметніка падказвае назоўнік: ад яго ставім пытанне, і канчатак прыметніка адпавядае канчатку пытання.

Род, лікПытаннеКанчаткіПрыклады
м. р.які?-ы, -ірыжы кот, доўгі хвост
ж. р.якая?-ая, -яяшэрая гусь, сіняя хустка
н. р.якое?-ое (пад націскам), -ае, -яе (без націску)залатое сэрца, чыстае возера, сіняе неба
мн. л.якія?-ыя, -іябелыя берэцікі, доўгія агуркі
Паглядзім, як гэта працуе

Сок з таматаў — таматны сок. Посуд са шкла — шкляны посуд. Дом з цэглы — цагляны дом. Абрусы з лёну — ільняныя абрусы.

Спалучэнне прыназоўніка з назоўнікам можна замяніць прыметнікам (практыкаванне 64). Таматны, шкляны, цагляны — м. р., адз. л., канчатак -ы; ільняныя — мн. л., канчатак -ыя.

06

Род назоўнікаў у беларускай і рускай мовах

Род і лік некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадаюць. Прыметнік заўсёды ўзгадняецца з беларускім назоўнікам.

Па-беларуску: залаты медаль, злы сабака, моцны боль, чорны цень, вясёлы настрой, зялёны яблык — мужчынскі род; шэрая гусь — жаночы род; прыкладныя паводзіны, добрыя адносіны, духмяныя суніцы — множны лік.

Паглядзім, як гэта працуе

Прысеў пад плотам рыжы кот. Павесіў доўгі хвост на плот.

Плот па-беларуску — агароджа (тое, што па-руску забор). Па-руску плот — гэта звязаныя паміж сабой бярвёны, на якіх плывуць па рацэ (па-беларуску — плыт) (практыкаванне 63).

Параўноўваем і заўважаем

Род і лік не супадаюць

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па-беларускуПа-рускуШто не супадае
залаты медальзолотая медальрод: м. р. — ж. р.
шэрая гусьсерый гусьрод: ж. р. — м. р.
злы сабаказлая собакарод: м. р. — ж. р.
моцны больсильная больрод: м. р. — ж. р.
вясёлы настройвесёлое настроениерод: м. р. — н. р.
прыкладныя паводзіныпримерное поведениелік: мн. л. — адз. л.
духмяныя суніцыдушистая земляникалік: мн. л. — адз. л.
Прасочваем шлях

Як вызначыць род, лік і склон прыметніка

  1. Знаходзім назоўнік

    Шукаем слова, прымету якога называе прыметнік.

    Цёпламу яснаму дню радуецца… → дню

  2. Ставім пытанне ад назоўніка

    Пытанне падказвае і канчатак прыметніка.

    дню (якому?) цёпламу

  3. Вызначаем род, лік і склон назоўніка

    Назоўнік дзень — м. р., адз. л.; дню — давальны склон.

    дню — м. р., адз. л., Д. скл.

  4. Пераносім іх на прыметнік

    Прыметнік мае тыя ж род, лік і склон; у мн. л. род не вызначаем.

    цёпламу — м. р., адз. л., Д. скл.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які канчатак у прыметніка?

Вызнач род і лік беларускага назоўніка і выберы канчатак прыметніка. Словы — з практыкаванняў 65 і 66.

Думай як філолаг

Хто «камандуе» прыметнікам?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Сяброўка піша: «Мне ўручылі залатую медаль за перамогу ў алімпіядзе». Знайдзі памылку і растлумач, чаму яна ўзнікла.

Зверыць разважанне

Трэба: залаты медаль. Па-беларуску назоўнік медаль мужчынскага роду, а прыметнік бярэ род ад назоўніка. Памылка ўзнікла таму, што па-руску гэты назоўнік жаночага роду. Род назоўнікаў у дзвюх мовах не заўсёды супадае (гусь, сабака, боль, цень), таму правяраем па беларускай мове.

Чаму ў сказе «У добрага чалавека шмат добрых сяброў» род можна вызначыць толькі ў першага прыметніка?

Зверыць разважанне

Добрага стаіць у адзіночным ліку і залежыць ад назоўніка мужчынскага роду чалавека — значыць, м. р. Добрых — у множным ліку, а ў множным ліку прыметнікі па родах не змяняюцца: добрыя хлопчыкі, дзяўчынкі, дрэвы. Таму род прыметніка вызначаецца толькі ў адзіночным ліку.

Што страціць тэкст «Укрыла зіма казачную палянку снегам беленькім…», калі прыбраць з яго прыметнікі?

Зверыць разважанне

Сэнс застанецца (зіма ўкрыла палянку снегам), але знікне карціна і настрой: мы не ўбачым, што палянка казачная, снег беленькі, футры бялюткія, а зоркі іскрыстыя. Прыметнікі дапаўняюць характарыстыку назоўнікаў і робяць выказванне вобразным, эмацыянальным і выразным.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое прыметнік

    Часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

  2. Пачатковая форма

    Назоўны склон адзіночнага ліку мужчынскага роду: роднай → родны, чорным → чорны.

  3. Роля прыметнікаў

    Дапаўняюць характарыстыку назоўнікаў, робяць выказванне вобразным, эмацыянальным, выразным.

  4. Залежнасць ад назоўніка

    Род, лік і склон прыметніка залежаць ад назоўніка: роднай зямлёй — ж. р., адз. л., Т. скл.

  5. Род — толькі ў адзіночным ліку

    Добрага чалавека — м. р.; добрых сяброў — мн. л., род не вызначаецца.

  6. Правяраем па беларускім назоўніку

    Залаты медаль, шэрая гусь, злы сабака, добрыя адносіны: род і лік беларускіх і рускіх назоўнікаў могуць не супадаць.

Памятка: разбор па кроках

Роднай зямлёй → зямлёй (якой?) роднай → назоўнік: ж. р., адз. л., Т. скл. → прыметнік роднай: ж. р., адз. л., Т. скл.

  1. Знайдзі назоўнік, да якога адносіцца прыметнік. Цёпламу яснаму дню радуецца кожная жывая істота → дню.
  2. Пастаў ад назоўніка пытанне да прыметніка. Дню (якому?) цёпламу, яснаму.
  3. Вызнач род, лік і склон назоўніка — яны ж у прыметніка. Дню — м. р., адз. л., Д. скл.; значыць, цёпламу — м. р., адз. л., Д. скл.

Цяпер растлумач: Што абазначае прыметнік і як ён звязаны з назоўнікам?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае прыметнік?
2. Якая пачатковая форма прыметніка?
3. Ад чаго залежаць род, лік і склон прыметніка?
4. У якім ліку можна вызначыць род прыметніка?
5. У якім спалучэнні памылка?
6. Вызнач род, лік і склон прыметніка ў спалучэнні «позняму вечару».
7. Які прыметнік спалучаецца з назоўнікам «паводзіны»?
8. Як правільна раскрыць дужкі: «У (добры) чалавека шмат (добры) сяброў»?
9. Які прыметнік утвораны правільна: дом з цэглы — …?
10. Якую ролю выконваюць прыметнікі ў мове?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑