Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах

§ 8. Займеннік. Асабовыя займеннікі, іх змяненне

Паўтараем, што такое займеннік, якія бываюць асабовыя займеннікі і як яны змяняюцца па склонах; вучымся ветліва звяртацца на Вы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай: «Скарына надрукаваў першую кнігу на старажытнай беларускай мове. Скарына пераклаў на тагачасную беларускую пісьмовую мову і выдаў 23 кнігі Бібліі». Адно імя запар гучыць няскладна. Заменім: «Ён пераклаў… і выдаў…». Слова ён не называе асобу, а толькі ўказвае на яе.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое асабовыя займеннікі і як правільна ўжываць іх формы?

01

Займеннік як часціна мовы

Займеннік — часціна мовы, якая не называе асобу або прадмет, а толькі ўказвае на іх.

Словы я, мы, ты, вы, ён, яна, яно, яны — займеннікі. Яны ўжываюцца замест назоўнікаў і дапамагаюць пазбегнуць паўтораў у тэксце.

Паглядзім, як гэта працуе

Бабуля пытае ўнучку: — Навошта ты будзіш браціка? Унучка адказвае: — Хачу сказаць, каб ён яшчэ паспаў.

Ты ўказвае на ўнучку (з ёй гавораць), ён — на браціка (пра яго гавораць). Займеннікі не называюць герояў, але з тэксту зразумела, на каго яны ўказваюць.

02

Асоба і лік асабовых займеннікаў

Займеннікі я, мы, ты, вы, ён, яна, яно, яны называюцца асабовымі. Яны маюць асобу і лік.

АсобаАдзіночны лікМножны лікНа каго ўказвае
1-яямына таго, хто гаворыць
2-ятывына таго, з кім гавораць
3-яён, яна, яноянына таго (тое), пра каго (што) гавораць

Займеннікі 3-й асобы адзіночнага ліку маюць яшчэ і род: ён — мужчынскі, яна — жаночы, яно — ніякі.

Паглядзім, як гэта працуе

— Ты не бойся, — супакойвае маці сына перад кабінетам зубнога ўрача. — Нічога тут табе не зробяць. — Тады чаго мы сюды прыйшлі?

Ты, табе — 2-я асоба, адз. л. (так маці звяртаецца да сына). Мы — 1-я асоба, мн. л.: сын гаворыць пра сябе і маці разам.

03

Як змяняюцца асабовыя займеннікі

Асабовыя займеннікі змяняюцца па склонах; пры гэтым часта мяняецца ўсё слова: я — мяне — мне — мной.

Склон1-я асоба2-я асоба3-я асоба
Н.я, мыты, выён (яно), яна, яны
Р.мяне, насцябе, васяго, яе, іх
Д.мне, намтабе, вамяму, ёй, ім
В.мяне, насцябе, васяго, яе, іх
Т.мной (мною), намітабой (табою), ваміім, ёй (ёю), імі
М.пры мне, пры наспры табе, пры васпры ім, пры ёй, пры іх

Выбар формы залежыць ад слова, да якога займеннік адносіцца, і ад пытання: бачылі (каго?) мяне, цябе, яго, яе, нас, вас, іх. Займеннікі 3-й асобы пасля прыназоўнікаў ужываюцца без н-: да яго, з ім, у іх, пра яе.

Паглядзім, як гэта працуе

Мой родны кут, як ты мне мілы!.. Забыць цябе не маю сілы!.. К табе я ў думках залятаю… (Якуб Колас)

Забыць (каго?) цябе — В. скл.; залятаю (к каму?) к табе — Д. скл. Займеннік той самы — ты, а форму выбірае пытанне.

04

Ветлівы зварот: Вы

Пры ветлівым звароце да старэйшых ужываецца займеннік Вы, які пішацца з вялікай літары.

Так пішуць у віншаванні, лісце, запісцы, звароце да аднаго чалавека. Калі звяртаемся да некалькіх людзей, пішам вы з малой літары. Да сябра-аднагодка звяртаемся на ты.

Паглядзім, як гэта працуе

Дарагая Вольга Мікалаеўна! Віншуем Вас з днём нараджэння. Жадаем Вам здароўя, аптымізму, бадзёрасці, добрага настрою і шмат усмешак не толькі ў гэты дзень.

Вас (В. скл.), Вам (Д. скл.) — ветлівы зварот да аднаго старэйшага чалавека, таму з вялікай літары ва ўсіх склонах.

Параўноўваем і заўважаем

Ты, вы або Вы?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗайменнікКалі ўжываемПрыклад
тызварот да аднаго блізкага чалавека, сябра, аднагодкаВіншую цябе са святам, сябар!
вызварот да некалькіх людзейСябры, запрашаю вас на свята.
Выветлівы зварот да аднаго старэйшага або незнаёмага чалавекаПаважаная Вольга Мікалаеўна, віншуем Вас!
05

Займеннікі ў тэксце

Займеннікі дапамагаюць пазбегнуць паўтораў і звязаць сказы ў тэкст. Але займеннік павінен ясна ўказваць, на каго або што ён ужыты.

Калі ў папярэднім сказе некалькі асоб аднаго роду, займеннік ён (яна) можа ўказаць на любую — тады лепш паўтарыць назоўнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Юлька падымаецца і бяжыць на выган збіраць рамонкі. Яна заўсёды збірае тут рамонкі, прыносіць іх дадому і аддае маці. — Кветкі што дзеці! — кажа маці. — З імі весялей.

Яна ўказвае на Юльку, іх і імі — на рамонкі (кветкі). Займеннікі замянілі назоўнікі, і тэкст не паўтарае адны і тыя ж словы (практыкаванне 73).

Прасочваем шлях

Як вызначыць асобу, лік і склон займенніка

  1. Знаходзім займеннік і ставім яго ў назоўны склон

    Пачатковая форма падкажа асобу і лік.

    ганаруся табой → ты

  2. Вызначаем асобу і лік

    Ты — 2-я асоба, адзіночны лік (на таго, з кім гавораць).

    ты — 2-я ас., адз. л.

  3. Ставім пытанне ад галоўнага слова

    Пытанне падказвае склон займенніка.

    ганаруся (кім?) табой — Т. скл.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якой асобы адносіцца займеннік?

Пастаў займеннік у назоўны склон і вызнач асобу: 1-я — хто гаворыць, 2-я — з кім гавораць, 3-я — пра каго гавораць.

Думай як філолаг

Слова, якое ўказвае

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Перачытай смяшынку: «— Ты не бойся, — супакойвае маці сына перад кабінетам зубнога ўрача. — Нічога тут табе не зробяць. — Тады чаго мы сюды прыйшлі?» На каго ўказваюць займеннікі і ў чым жарт?

Зверыць разважанне

Ты, табе — 2-я асоба: маці звяртаецца да сына. Мы — 1-я асоба множнага ліку: сын гаворыць пра сябе і маці разам. Маці хацела супакоіць сына, а ён зразумеў яе словы літаральна: калі яму нічога не зробяць, то навошта яны прыйшлі да ўрача? У гэтым і жарт.

Чаму займеннікі называюць словамі-ўказальнікамі? Ці можна зразумець займеннік ён без тэксту?

Зверыць разважанне

Займеннік не называе асобу або прадмет, а толькі ўказвае на іх. Асобна слова ён можа абазначаць каго заўгодна: брата, ката, гром. Толькі тэкст (або сітуацыя) паказвае, на каго ён указвае: «Стукае, грукае, а яго нідзе не відаць» — гэта гром. Таму займеннік павінен стаяць так, каб было ясна, якое слова ён замяняе.

Па-руску кажуць «к нему», «с ним», а па-беларуску — «да яго», «з ім». Што адрознівае беларускія формы?

Зверыць разважанне

У беларускай мове займеннікі 3-й асобы пасля прыназоўнікаў ужываюцца без пачатковага н: да яго, з ім, у іх, пра яе. У рускай мове ў такіх выпадках з’яўляецца н (к нему, с ним). Таму формы «да няго», «з нім» у беларускай літаратурнай мове — памылка.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое займеннік

    Часціна мовы, якая не называе асобу або прадмет, а толькі ўказвае на іх.

  2. Асабовыя займеннікі

    Я, мы — 1-я асоба; ты, вы — 2-я асоба; ён, яна, яно, яны — 3-я асоба.

  3. Род у займенніках

    Род маюць толькі займеннікі 3-й асобы адзіночнага ліку: ён — м. р., яна — ж. р., яно — н. р.

  4. Змяненне па склонах

    Я — мяне — мне — мной; ён — яго — яму — ім; форму выбірае пытанне ад галоўнага слова.

  5. Ветлівы зварот

    Да аднаго старэйшага звяртаемся на Вы і пішам займеннік з вялікай літары: віншуем Вас.

  6. Займеннік у тэксце

    Займеннікі пазбаўляюць ад паўтораў, але павінны ясна ўказваць, пра каго гаворка.

Памятка: разбор па кроках

Аднёс кнігу (каму?) яму → пачатковая форма ён → 3-я асоба, адз. л., м. р. → давальны склон.

  1. Знайдзі займеннік і пастаў яго ў назоўны склон. Ганаруся табой → ты.
  2. Вызнач асобу і лік. Ты — 2-я асоба, адзіночны лік.
  3. Пастаў пытанне ад галоўнага слова і вызнач склон. Ганаруся (кім?) табой — творны склон.

Цяпер растлумач: Што такое асабовыя займеннікі і як правільна ўжываць іх формы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Займеннік — гэта часціна мовы, якая…
2. Які займеннік 3-й асобы множнага ліку?
3. Да якой асобы адносіцца займеннік «ты»?
4. Якая форма творнага склону займенніка «я»?
5. Як правільна: «Сябар аднёс … кнігу» (ён)?
6. Пазнай займеннік: 3-я асоба, адз. л., ж. р., Д. скл.
7. Як пішацца займеннік Вы пры ветлівым звароце да аднаго старэйшага чалавека?
8. У якім сказе займеннік ужыты правільна?
9. У якім склоне займеннік «мне» ў радку «Мой родны кут, як ты мне мілы!»?
10. Навошта ў тэксце ўжываюць займеннікі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑