Высвятляем, чым літара адрозніваецца ад гука, знаёмімся з графікай і арфаграфіяй і вучымся бачыць, калі колькасць гукаў і літар у слове не супадае.
Літару А можна напісаць алоўкам ці фарбай, вялікую ці малую, — і ўсё роўна яна будзе абазначаць адзін і той жа гук [а]. Літару мы бачым і пішам, а гук вымаўляем і чуем. Таму літару і называюць «партрэтам» гука.
Чым літара адрозніваецца ад гука і як суадносяцца гукі і літары ў беларускай мове?
Літара — графічны знак, які выкарыстоўваецца для абазначэння на пісьме гукаў мовы.
Гук можна вымавіць, пачуць, запісаць на дыктафон. Літару можна напісаць, убачыць, закрэсліць. Літара перадае толькі самыя агульныя рысы гука, таму яе і называюць вобразам гука, яго «партрэтам» (паводле Л. Выгоннай, практ. 9).
А, а, А, а — розныя абрысы літары, але адзін гук [а].
Гукі мы вымаўляем і чуем, а літары бачым і пішам.
| Прымета | Гук | Літара |
|---|---|---|
| Што з ім робім | вымаўляем і чуем | бачым і пішам |
| Як абазначаем на пісьме | у квадратных дужках: [а], [ш] | графічным знакам: а, ж |
| Ці можна запісаць на дыктафон | так | не, літару можна толькі напісаць або надрукаваць |
| Які раздзел вывучае | фанетыка | графіка |
Графіка — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца пісьмовыя знакі, суадносіны паміж гукамі і літарамі.
Арфаграфія — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца правілы напісання слоў і іх частак.
Якія гукі абазначае літара я ў слове «яблык»? — пытанне графікі. Чаму ў слове «бяроза» пішацца я? — пытанне арфаграфіі.
Графіка тлумачыць, як гукі перадаюцца літарамі, а арфаграфія — як правільна пісаць словы і іх часткі.
Гукі і літары не заўсёды адпавядаюць адно аднаму. Магчымыя чатыры выпадкі (практ. 10).
| Выпадак | Што адбываецца | Прыклады |
|---|---|---|
| гук = «свая» літара | гукі абазначаюцца «сваімі» літарамі | рэха [рэха], воблака [воблака] |
| гук = «не свая» літара | гукі абазначаюцца «не сваімі» літарамі | лыжка (ж = [ш]), прыказка (з = [с]) |
| 2 гукі = 1 літара | два гукі абазначаюцца адной літарай | яблык (я = [йа]), раён (ё = [йо]) |
| 1 гук = 2 літары | адзін гук абазначаецца дзвюма літарамі | джэм (д + ж = [дж]), дзякуй (д + з = [дз’]) |
Лыжка — 5 літар і 5 гукаў [лышка], але літара ж абазначае «не свой» гук [ш].
Перад глухім [к] звонкі зычны аглушаецца. На пісьме застаецца літара ж, а чуем мы [ш].
У слове колькасць гукаў і літар можа супадаць, літар можа быць больш, чым гукаў, або менш, чым гукаў (практ. 11).
Казка — [каска]; сказ — [скас]; мароз — [марос].
Літара з абазначае «свой» гук [з] у словах сляза, бяроза, а «не свой» гук [с] — перад глухім зычным і ў канцы слова (практ. 13).
Лічым усе літары слова, у тым ліку ь.
дзіця: д, з, і, ц, я — 5 літар
Дз і дж — адзін гук; ь гука не абазначае; е, ё, ю, я, і ў пачатку слова і пасля галоснага — два гукі.
[дз’], [і], [ц’], [а] — 4 гукі
Вызначаем, ці супадае колькасць, і тлумачым чаму.
літар больш, бо дз абазначае адзін гук
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Юнак → літары: ю, н, а, к — 4 → гукі: [й], [у], [н], [а], [к] — 5 → літар менш, бо ю ў пачатку слова абазначае два гукі.
Задача 1. Практ. 12. Ты робіш падпіс да фота кнігаўкі для школьнай насценгазеты. Апішы птушку ў 2–3 сказах, карыстаючыся даведкай: жывоцік белы, грудкі чорныя, доўгі чубок на патыліцы, зялёны бляск.
Гэта кнігаўка. У яе белы жывоцік, чорныя грудкі, а на патыліцы — доўгі чубок. На сонцы пёры птушкі адліваюць зялёным бляскам.
Праверце: назва птушкі па-беларуску, выкарыстаны словы з даведкі, у пасля галоснай — ў.
Задача 2. Практ. 14. Экалагічны клуб школы рыхтуе стэнд. Працягні выказванне «Лес — наша багацце, якое мы павінны зберагчы» 3–4 сказамі.
Лес — наша багацце, якое мы павінны зберагчы. Ён дорыць нам чыстае паветра, ягады і грыбы, дае дом птушкам і звярам. Таму ў лесе нельга смяціць, ламаць дрэвы і распальваць вогнішчы. Кожны з нас можа пасадзіць дрэва ў час акцыі «Дай лесу новае жыццё».
Праверце: ёсць галоўная думка і 2–3 доказы, сказы звязаны паміж сабой.
Задача 3. Практ. 13. Малодшы брат напісаў у запісцы: «Мама, я пайшоў на ўрок, вазьму каску пра лісу». Знайдзі памылку і растлумач яму, чаму так атрымалася і як праверыць напісанне.
Трэба пісаць казка, а не каска. У гэтым слове чуецца [с], бо перад глухім [к] гук [з] аглушаецца, але пішацца літара з. Праверыць напісанне можна словам, у якім пасля з стаіць галосны: казачка, казаць.
Праверце: памылка знойдзена, растлумачана розніца паміж гукам і літарай, падабрана праверачнае слова.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вымаві слова і вызнач, які гук абазначае літара з: «свой» — [з] або [з’], ці «не свой» — [с] або [с’]. Словы — з практ. 13.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Практ. 9. Чаму аўтар тэксту называе літару «партрэтам» гука?
Партрэт паказвае чалавека, але не можа замяніць яго самога. Так і літара: яна толькі знак, які перадае самыя агульныя рысы гука. Гук можна вымавіць і пачуць, запісаць на дыктафон, а літару — напісаць, убачыць, закрэсліць. Да таго ж адзін гук [а] можна перадаць рознымі абрысамі літары: А, а, друкаванай ці пісьмовай.
Практ. 10. Аднакласнік упэўнены: «Колькі ў слове літар, столькі і гукаў». Абвергні яго думку прыкладамі.
Гэта не заўсёды так. Колькасць супадае толькі ў некаторых словах: рэха, воблака, маці. Але ў слове джэм 4 літары і 3 гукі (дж — адзін гук), у слове восень 6 літар і 5 гукаў (ь гука не абазначае), а ў слове яблык 5 літар і 6 гукаў (я ў пачатку слова — два гукі [йа]). Да таго ж літара можа абазначаць «не свой» гук: лыжка — [лышка].
Практ. 13. Чаму ў словах казка, мароз мы чуем [с], а пішам з? Як праверыць такое напісанне?
Звонкі зычны перад глухім і ў канцы слова аглушаецца: [каска], [марос]. Але на пісьме захоўваецца тая літара, якую мы чуем у роднасным слове, дзе пасля зычнага стаіць галосны: казка — казачка, мароз — марозы. Таму пішам з.
Літара — графічны знак, які выкарыстоўваецца для абазначэння на пісьме гукаў мовы.
Гук мы вымаўляем і чуем, літару — бачым і пішам; літара — «партрэт» гука.
Графіка вывучае пісьмовыя знакі, суадносіны паміж гукамі і літарамі.
Арфаграфія вывучае правілы напісання слоў і іх частак.
Гук = «свая» літара, гук = «не свая» літара, 2 гукі = 1 літара (яблык), 1 гук = 2 літары (джэм).
Гукаў і літар у слове можа быць пароўну (маці), літар больш (дзіця) або менш (яго).
Дзякуй → літары: д, з, я, к, у, й — 6 → гукі: [дз’], [а], [к], [у], [й] — 5 → літар больш, бо дз абазначаюць адзін гук.
Цяпер растлумач: Чым літара адрозніваецца ад гука і як суадносяцца гукі і літары ў беларускай мове?
Загрузка прагрэсу…