Вывучаем яканне: калі пішацца ё, калі замест е, ё пішацца я, а калі е захоўваецца; запамінаем каранёвае я, е ў запазычаных словах і правапіс слоў не і без.
Белы снег — і бялі́ць сцены; лёд — і лядо́вы каток. Чаму ў адным слове е або ё, а ў роднасным — я? Паглядзі, дзе ў кожным слове націск, — у ім уся разгадка.
Калі ў беларускіх словах пішуцца е, ё, а калі я?
У беларускай мове літара ё пішацца пад націскам: цёплы, пялёстак, лёд.
Ё заўсёды націскная, таму знак націску над ёй не ставяць. Калі націск пераходзіць на іншы склад, на месцы ё пішацца я або е: лёд — лядо́вы, ледаві́к.
Ад зямлі падымалася лёгкая пара́.
У слове лёгкая націск падае на ё. Пара́ тут — ‘газ, у які ператвараецца вада’, а па́ра — ‘два аднолькавыя прадметы’.
У першым складзе перад націскам замест е, ё пішацца літара я: дзевяць — дзявя́ты, несці — нясе́, цёмны — цямне́ць. У іншых ненаціскных складах е захоўваецца: дзевятна́ццаць, вы́несці, цемнава́ты.
Пераход [о], [э] ў першым складзе перад націскам пасля мяккіх зычных у [а] называецца яканнем: белы — бялі́ць, лёд — лядо́вы; але белава́ты, ледаві́к.
Мільярды зялёных птушанятак абселі галінкі.
Зя-лё-ных: склад зя стаіць непасрэдна перад націскным лё, таму пішам я. Параўнай: зе́лень.
Літара е захоўваецца ў першым складзе перад націскам у запазычаных словах пасля г, к, х: герба́рый, кефі́р, горад Херсо́н.
У многіх запазычаных словах літара е пішацца ў першым складзе перад націскам і пасля іншых зычных: спекта́кль, берэ́т, элеме́нт; ле-ге́н-да, ме-ло́-ды-я, ме-ду́-за, а-бе-лі́ск, ге-па́рд, бен-зі́н.
Вясёлая мелодыя, сезонны абанемент.
Вясёлая — спрадвечнае слова, яканне: я. Мелодыя, сезонны, абанемент — запазычаныя словы, е захоўваецца.
Каранёвая літара я захоўваецца на пісьме незалежна ад націску: цяжкі — цяжкава́ты, мяккі — мяккава́ты, свята — святкава́ць; ме́сяц, по́яс, па́мяць, су́вязь, ты́сяча, дзе́вяць, дзе́сяць, Пры́пяць, Бе́сядзь.
Літара я пішацца ў паслянаціскных складах у некаторых суфіксах: ро́ўнядзь, бо́язь, дро́бязь, ве́яць, се́яць, ка́шляць.
Мяккі — мяккава́ты; тысяча.
У слове мяккаваты я стаіць не ў першым складзе перад націскам, але яна каранёвая — таму захоўваецца, як у слове мяккі.
Словы не і без заўсёды пішуцца з літарай е: не спаў, не бачыць, без гальштука, без цукру.
У першым складзе перад націскам гук [э] ў словах не і без вымаўляецца як [а]: [н’а] спа́ў, [н’а] ба́чыць, [б’аз] га́льштука, [б’ас] цу́кру.
Карона з галавы не зва́ліцца.
Пішам не, а вымаўляем [н’а] зва́ліцца, бо не стаіць перад націскным складам.
| Калі | Пішам | Прыклады |
|---|---|---|
| пад націскам | ё, е | лёд, цёплы, белы |
| у першым складзе перад націскам | я | лядо́вы, бялі́ць, нясе́ |
| у іншых ненаціскных складах | е | ледаві́к, белава́ты, вы́несці |
| у запазычаных словах (пасля г, к, х і ў многіх іншых) | е | герба́рый, кефі́р, спекта́кль |
| каранёвая я | я незалежна ад націску | цяжкава́ты, ме́сяц, ты́сяча |
| словы не, без | заўсёды е | не спаў, без цукру |
Знаходзім націскны склад слова.
в..сёлы → націск на сё
Першы склад перад націскам — я; іншыя ненаціскныя склады — е.
вя-сё-лы: пропуск у першым складзе перад націскам
Запазычанае слова? Каранёвая я? Словы не, без? Калі не — пішам па правіле.
вясёлы — спрадвечнае слова, пішам я
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Ц..мнаваты → націск цемнава́ты → пропуск не ў першым складзе перад націскам → е.
Задача 1. Практ. 71. Складзі і запішы дыялог другой пары лебедзяў (3–4 рэплікі) з цёплымі, шчырымі словамі.
— Добрай раніцы, мой верны лебедзь! Як табе спалася?
— Цудоўна, дарагая! А ты сёння прыгажэйшая за світанак.
— Дзякуй! З табой мне заўсёды цёпла.
Праверце: дарагая, сёння, світанак — е, ё, я напісаны па правілах; рэплікі пачынаюцца з працяжніка.
Задача 2. Сяброўка напісала ў чат: «У нядзелю ў 10 гадзін збіраемся ля тэатра на спектакль “Лягенда пра лебедзя”. Я ня бачыла афішы, але кажуць, будзе цікава!» Знайдзі і выпраў памылкі.
Памылкі: Лягенда → Легенда (запазычанае слова, е захоўваецца); ня бачыла → не бачыла (не заўсёды пішацца з е, хоць вымаўляецца [н’а]).
Нядзелю, спектакль, лебедзя напісаны правільна.
Задача 3. Практ. 71. Напішы суседу па парце кароткую паштоўку (2–3 сказы) з добрымі словамі. Ужыві словы не і без.
Дзякуй, што ты ніколі не крыўдзіш сяброў і без просьбы прыходзіш на дапамогу! З табой не бывае сумна.
Праверце: не і без напісаны з е; перад націскным складам іх вымаўляем [н’а], [б’аз]: [н’а] кры́ўдзіш, [б’ас] про́сьбы.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Устаў у думках прапушчаную літару і вызначы, якое правіла дзейнічае.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму пішам «дзявя́ты», але «дзевятна́ццаць»?
У слове дзявяты націск падае на склад вя, і склад дзя стаіць непасрэдна перад ім — гэта першы склад перад націскам, таму пішам я (яканне). У слове дзевятнаццаць націск на склад на, а склад дзе — другі перад націскам; у іншых ненаціскных складах е захоўваецца. Склад вят застаецца з я, бо гэта каранёвая я (дзе́вяць).
Мы чуем [н’а] спа́ў, [б’ас] цу́кру. Чаму ж пішам не спаў, без цукру?
Не і без — асобныя словы, якія стаяць перад самымі рознымі словамі. Калі б іх напісанне залежала ад націску наступнага слова, адно і тое ж слова пісалася б то праз е, то праз я. Таму правіла простае: не і без заўсёды пішуцца з е, а вымаўляюцца перад націскам як [н’а], [б’аз].
Чаму «кефі́р», а не «кяфір», хоць е стаіць у першым складзе перад націскам?
Яканне — уласцівасць спрадвечных беларускіх слоў. У запазычаных словах пасля г, к, х (і ў многіх словах пасля іншых зычных) е захоўваецца: кефі́р, герба́рый, Херсо́н, спекта́кль.
Літара ё пішацца толькі пад націскам: цёплы, пялёстак.
У першым складзе перад націскам замест е, ё пішацца я: бялі́ць, лядо́вы, нясе́.
У іншых ненаціскных складах пішацца е: белава́ты, ледаві́к, дзевятна́ццаць.
У запазычаных словах е захоўваецца пасля г, к, х і ў многіх словах пасля іншых зычных: кефі́р, спекта́кль.
Каранёвая я захоўваецца незалежна ад націску: цяжкава́ты, па́мяць; я ёсць і ў некаторых суфіксах: се́яць.
Не і без заўсёды пішуцца з е, хоць перад націскам вымаўляюцца як [н’а], [б’аз].
Н..дзеля → націск нядзе́ля → пропуск у першым складзе перад націскам → я.
Цяпер растлумач: Калі ў беларускіх словах пішуцца е, ё, а калі я?
Загрузка прагрэсу…