Вучымся вымаўляць і пісаць запазычаныя словы са спалучэннямі галосных: кіёск, чэмпіянат, Токіа, фіялка, дыета.
Прамоў павольна слова «кіёск». Паміж [і] і [о] сам сабой з’яўляецца гук [й] — і на пісьме мы ставім ё. Так беларуская мова «падладжвае» запазычаныя словы пад сваё вымаўленне.
Як вымаўляюцца і пішуцца спалучэнні іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах?
У беларускай мове пры вымаўленні ў большасці запазычаных слоў паміж галоснымі ўзнікае устаўны гук [й].
Таму на пісьме пасля і, ы ставім ё, я, е, якія абазначаюць [й] разам з галосным: кіёск, рэгіён, фіялетавы, бібліятэка, дыягназ, алімпіяда.
Кіёск, бібліятэка.
Паміж галоснымі чуецца [й]: ё = [йо], я = [йа].
Спалучэнне ио ў запазычаных словах пішацца пад націскам іё (ыё), не пад націскам ія (ыя): чэмпіён — чэмпіяна́т, патрыёт — патрыяты́чны.
На канцы слоў пішацца іа (ыа): Токіа, трыа. Выключэнне: радыё.
Быў чэмпіёнам горада па плаванні; на школьным стадыёне.
Чэмпіёнам, стадыёне — ио пад націскам, пішам іё (ыё). Але чэмпіяна́т — націск на іншым складзе, пішам ія.
Спалучэнне иа перадаецца як ія (ыя): фія́лка, дыяло́г. Спалучэнне ие перадаецца як іе (ые): гігіені́чны, дые́та.
Так пішуцца, напрыклад, піяніна, віяланчэль, піянербол, мемарыял, авіяцыя, варыянт, серыял; кліент, пацыент.
Іграў на піяніна і на віяланчэлі.
Иа ў гэтых словах перадаём як ія: піяніна, віяланчэль.
| Спалучэнне ў запазычаным слове | У беларускай мове | Прыклады |
|---|---|---|
| ио пад націскам | іё (ыё) | чэмпіён, патрыёт |
| ио не пад націскам | ія (ыя) | чэмпіяна́т, патрыяты́чны |
| ио на канцы слова | іа (ыа) | Токіа, трыа (выключэнне: радыё) |
| иа | ія (ыя) | фія́лка, дыяло́г |
| ие | іе (ые) | гігіені́чны, дые́та |
Варыянт з ы пішацца пасля цвёрдых зычных д, т, р, ц, ж, ш, ч, з і — пасля астатніх зычных.
Ы: дыялог, патрыёт, серыял, калекцыянер, сальфеджыа. І: біяграфія, піянер, кліент, гігіенічны, фіялка.
Пацыент — кліент.
У слове пацыент перад спалучэннем стаіць цвёрды ц — пішам ые. У слове кліент — л, пішам іе.
Вызначаем, якое спалучэнне ў слове: ио, иа ці ие.
калекц..нер: ио
Ио пад націскам — іё (ыё), не пад націскам — ія (ыя), на канцы слова — іа (ыа).
калекцыяне́р: не пад націскам — ія (ыя)
Пасля цвёрдых д, т, р, ц, ж, ш, ч — ы, пасля іншых зычных — і.
пасля ц — ы: калекцыянер
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Бі..графія → націск біягра́фія → ио не пад націскам → пасля б ія.
Задача 1. Старэйшы брат напісаў у чат сям’і: «Я стаў чэмпіонам горада па шахматах! Пра мяне нават расказалі па радыа, а заўтра ўзнагароджанне на стадіёне.» Знайдзі і выпраў памылкі.
Правільна: чэмпіёнам (ио пад націскам — іё), па радыё (выключэнне), на стадыёне (пасля цвёрдага д — ы).
Астатнія словы напісаны правільна.
Задача 2. Напішы аб’яву (2–3 сказы) для школьнай бібліятэкі пра конкурс «Чытаць добрую кнігу — значыць…». Ужыві словы бібліятэка, біяграфія, ініцыятыва.
Школьная бібліятэка па ініцыятыве пятых класаў абвяшчае конкурс «Чытаць добрую кнігу — значыць…». Раскажы пра сваю чытацкую біяграфію і любімую кнігу. Работы прымаюцца да 20 лістапада.
Праверце: бібліятэка, біяграфія, ініцыятыва — ио і иа не пад націскам перададзены як ія (ыя).
Задача 3. Практ. 78. Падрыхтуй і запішы ўласнае выказванне (2–3 сказы) на тэму «Чытаць добрую кнігу — значыць…». Ужыві хоць адно запазычанае слова са спалучэннем ія або іё.
Чытаць добрую кнігу — значыць падарожнічаць разам з героямі і нічога не баяцца. Кніга развівае фантазію і дапамагае зразумець людзей.
Праверце: фантазія — иа перададзена як ія; ненаціскныя о, э перададзены літарай а (падарожнічаць, развівае).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Раскладзі словы па групах: якое спалучэнне трэба ўставіць на месца пропуску?
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму па-руску «библиотека», а па-беларуску «бібліятэка»?
Беларускае пісьмо адлюстроўвае вымаўленне. Паміж галоснымі [і] і [о] у беларускай мове ўзнікае ўстаўны гук [й], а ненаціскны [о] пераходзіць у [а]. Атрымліваецца [йа], а гэта на пісьме літара я: бібліятэка.
Чаму пішам «чэмпіён», але «чэмпіянат»?
У слове чэмпіён націск падае на спалучэнне, таму пішам іё. У слове чэмпіянат націск перайшоў на апошні склад, спалучэнне стала ненаціскным, а [о] не пад націскам пераходзіць у [а] — пішам ія.
Па правіле на канцы слоў пішацца іа (ыа): трыа, Токіа. Чаму ж «радыё»?
Радыё — выключэнне з правіла: гэтае слова пішацца з ё на канцы, і яго трэба запомніць. Ё захоўваецца і ў складаных словах: радыёперадача, радыёстанцыя.
У большасці запазычаных слоў паміж галоснымі ўзнікае ўстаўны гук [й]: кіёск, бібліятэка.
Пад націскам ио пішацца іё (ыё): чэмпіён, патрыёт, рэгіён.
Не пад націскам ио пішацца ія (ыя): чэмпіянат, патрыятычны, біяграфія.
На канцы слоў пішацца іа (ыа): Токіа, трыа; выключэнне — радыё.
Иа перадаецца як ія (ыя): фіялка, дыялог; ие — як іе (ые): гігіенічны, дыета.
Пасля цвёрдых зычных пішацца ы (дыялог, серыял), пасля іншых — і (піянер, кліент).
Атракц..н → націск атракцыён → ио пад націскам → пасля ц ыё.
Цяпер растлумач: Як вымаўляюцца і пішуцца спалучэнні іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах?
Загрузка прагрэсу…