Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 9. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а

Вывучаем аканне: чаму не пад націскам замест о, э пішацца а, што такое арфаграма і калі ў запазычаных словах захоўваецца э або пішацца ы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля налівае ў даёнку цёплай вадзіцы. Чаму «вадзіца» з а, калі ёсць слова «во́ды»? Паспрабуй вымавіць «водзіца» — так па-беларуску не гавораць. Ненаціскны [о] ператвараецца ў [а], і пісьмо гэта адлюстроўвае.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі ў беларускіх словах пішуцца літары о, э, а, а калі ы?

01

Аканне

Літары о, э звычайна пішуцца пад націскам: по́шта, дрэ́ва. Не пад націскам замест о, э пішацца а: паштальён, драўля́ны. Пераход [о], [э] не пад націскам у [а] называецца аканнем.

Каб праверыць, ці пішацца а, падбяры аднакаранёвае слова, дзе гэты склад пад націскам: во́ды — вадзі́ца, мо́ладзь — малады́, зо́ры — зара́.

Паглядзім, як гэта працуе

Бабуля налівае ў даёнку цёплай вадзіцы і выходзіць на падворак.

Вадзі́цы — ненаціскны склад, пішам а (во́ды). Выхо́дзіць, падво́рак — о пад націскам.

02

Арфаграма

Арфаграма — гэта напісанне, якое выбіраецца з некалькіх магчымых і патрабуе прымянення арфаграфічнага правіла або звароту да арфаграфічнага слоўніка.

Калі ў слове ёсць выбар варыянтаў напісання (о ці а, е ці я, у ці ў), значыць, ёсць і арфаграма.

Паглядзім, як гэта працуе

Вадзі́ца.

Літара а ў слове вадзіца — арфаграма. Яе напісанне падпарадкоўваецца правілу: не пад націскам замест о пішацца а (во́дны — вадзі́ца).

03

Літара э ў іншамоўных словах

У пачатку і ў сярэдзіне некаторых іншамоўных слоў не пад націскам вымаўляецца гук [э], пішацца літара э: экза́мен, экску́рсія, дэльфі́н, рэспу́бліка. Правапіс такіх слоў трэба правяраць па слоўніку.

Так пішуцца, напрыклад, словы з лацінскай, грэчаскай і французскай моў: эква́тар, тэрыто́рыя, эпо́ха, тэрмо́метр, энцыклапе́дыя, гардэро́б; а таксама жэто́н, рэцэ́пт, эпідэ́мія, дэта́ль.

Паглядзім, як гэта працуе

Рэпартаж, сцэнарый, рэклама, ветэран, энергія.

Гэта іншамоўныя словы, у якіх не пад націскам вымаўляецца [э] і пішацца э. Правяраем іх па слоўніку.

04

Літара а ў запазычаных словах; -ар, -аль

У словах славянскага паходжання (з рускай, украінскай, польскай і іншых моў) і ў словах, даўно запазычаных з неславянскіх моў (лацінскай, грэчаскай, французскай, італьянскай і інш.), не пад націскам пішацца літара а: жамчу́жына, а́драс, рамо́нт, сакрэ́т.

Канцавыя ненаціскныя часткі -эр, -эль у іншамоўных словах перадаюцца як -ар, -аль: камп’ютар, прынтар, шніцаль; лідар, кратар, світар, ордар. Але ў імёнах і прозвішчах людзей, геаграфічных назвах захоўваюцца -эр, -эль: горад Манчэстэр, кампазітар Гендэль.

Паглядзім, як гэта працуе

Прынтар, але Юпітэр.

Прынтар — агульная назва, канцавое ненаціскное -эр перадаецца як -ар. Юпітэр — уласная назва планеты, у ёй -эр захоўваецца.

05

Калі пішацца ы

У некаторых словах са спалучэннямі літар ро, ло замест о не пад націскам пішацца літара ы: кро́ў — крыва́вы, гло́тка — глыто́к, а таксама ў словах яблык, яблыня, яблычны.

У адпаведнасці з беларускім літаратурным вымаўленнем у некаторых іншамоўных словах пішацца літара ы: інжынер, канцылярыя, цырымонія, почырк, трывога і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Глытаць слінку, глытаць слёзы, глытаць словы.

Глыта́ць — як глыто́к: пасля л не пад націскам пішацца ы, хоць у слове гло́тка пад націскам о.

Параўноўваем і заўважаем

О, э, а ці ы?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
КаліПішамПрыклады
пад націскамо, эпо́шта, дрэ́ва
не пад націскам у спрадвечных і даўно запазычаных словахапаштальён, драўля́ны, рамо́нт
не пад націскам у некаторых іншамоўных словахээкза́мен, рэспу́бліка
канцавыя ненаціскныя -эр, -эль у іншамоўных словах-ар, -алькамп’ютар, шніцаль
імёны, прозвішчы, геаграфічныя назвы-эр, -эльМанчэстэр, Гендэль
некаторыя словы з ро, ло і іншамоўныя словыыкрыва́вы, глыто́к, інжынер
Прасочваем шлях

Як выбраць о, э ці а

  1. Ставім націск

    Вызначаем, ці падае націск на склад з пропускам.

    в..дзіца → вадзі́ца: склад ненаціскны

  2. Высвятляем, якое гэта слова

    У спрадвечных і даўно запазычаных словах не пад націскам пішам а.

    во́ды — вадзі́ца, рамо́нт

  3. Правяраем асаблівыя выпадкі

    Э ў некаторых іншамоўных словах, -ар/-аль на канцы, ы ў словах з ро, ло — правяраем па правіле і слоўніку.

    экза́мен, прынтар, крыва́вы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

А, э ці ы?

Устаў прапушчаную літару ў думках і раскладзі словы па групах.

Думай як філолаг

Чаму пішам так, як чуем?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Параўнай рускія словы «молоко», «дорога» і беларускія «малако», «дарога». Чаму па-беларуску пішам а?

Зверыць разважанне

Беларускае пісьмо адлюстроўвае вымаўленне ненаціскных галосных: не пад націскам [о] і [э] пераходзяць у [а] (аканне), і замест о, э пішацца а. Пад націскам о захоўваецца і ў беларускай мове: мало́чны, даро́жны.

Чаму пішам «камп’ютар», але «Манчэстэр»?

Зверыць разважанне

У агульных назвах канцавыя ненаціскныя -эр, -эль перадаюцца як -ар, -аль: камп’ютар, прынтар, шніцаль. А ва ўласных імёнах, прозвішчах і геаграфічных назвах -эр, -эль захоўваюцца, каб імя або назва заставаліся пазнавальнымі: Манчэстэр, Гендэль.

У слове «по́шта» о пад націскам, а ў слове «паштальён» на гэтым месцы а. У якім са слоў ёсць арфаграма-галосная і чаму?

Зверыць разважанне

У слове паштальён: ненаціскны гук [а] можна было б запісаць праз о або а, і выбар робім па правіле (не пад націскам замест о пішацца а). У слове по́шта о пад націскам чуецца выразна, вагання няма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Аканне

    Пераход [о], [э] не пад націскам у [а] называецца аканнем: по́шта — паштальён.

  2. Арфаграма

    Арфаграма — напісанне, якое выбіраецца з некалькіх магчымых па правіле або па слоўніку: вадзіца (во́ды).

  3. Э ў іншамоўных словах

    У некаторых іншамоўных словах не пад націскам пішацца э: экза́мен, рэспу́бліка, тэрыто́рыя.

  4. А ў запазычаных словах

    У славянскіх і даўно запазычаных словах не пад націскам пішацца а: а́драс, рамо́нт, сакрэ́т.

  5. -ар, -аль і -эр, -эль

    Камп’ютар, прынтар, шніцаль, але ва ўласных імёнах і назвах — Манчэстэр, Гендэль.

  6. Літара ы

    Ы пішацца ў некаторых словах з ро, ло (крыва́вы, глыто́к, яблык) і ў некаторых іншамоўных словах (інжынер, трывога).

Памятка: разбор па кроках

Р..монт → рамо́нт: склад ненаціскны, слова даўно запазычанае → пішам а.

  1. Пастаў націск. Р..монт → рамо́нт: склад з пропускам ненаціскны.
  2. Вызнач, якое гэта слова. Рамонт — даўно запазычанае слова.
  3. Выберы літару. У даўно запазычаных словах не пад націскам пішацца а: рамонт.

Цяпер растлумач: Калі ў беларускіх словах пішуцца літары о, э, а, а калі ы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое аканне?
2. Што такое арфаграма?
3. У якім слове на месцы пропуску пішацца а?
4. У якім слове не пад націскам захоўваецца э?
5. Як правільна?
6. Як правільна напісаць назву горада?
7. У якім слове замест о не пад націскам пішацца ы?
8. Як па-беларуску «инженер»?
9. Якое слова напісана правільна?
10. У якім радзе на месцы абодвух пропускаў пішацца а?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑