Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 12. Зычныя гукі

Даведаемся, як утвараюцца зычныя гукі, чаму па іх лёгка пазнаць слова і як зычныя гукі абазначаюцца літарамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай: [п..др..чн’..к]. Галосных гукаў няма, а слова лёгка пазнаць — падручнік. Атрымліваецца, што зычныя гукі нясуць у слове вельмі шмат інфармацыі. Чаму так і як яны ўтвараюцца?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца зычныя гукі і якую ролю яны выконваюць у слове?

01

Як утвараюцца зычныя гукі

Зычныя гукі ўтвараюцца пры праходжанні паветра праз перашкоду ў поласці рота. Такой перашкодай могуць быць губы, зубы, язык.

Пры вымаўленні галосных паветра праходзіць свабодна, а пры вымаўленні зычных сустракае перашкоду: губы змыкаюцца, язык дакранаецца да зубоў або паднябення.

Паглядзім, як гэта працуе

Вымаў павольна [м], [п], [б] — змыкаюцца губы. Вымаў [т], [д], [н] — язык дакранаецца да зубоў.

Перашкода і робіць гук зычным. Галосныя [а], [о], [у] вымаўляюцца без перашкоды.

Параўноўваем і заўважаем

Зычныя і галосныя гукі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаГалосныя гукіЗычныя гукі
Паветра ў поласці ротапраходзіць свабоднасустракае перашкоду (губы, зубы, язык)
Удзел у складзеутвараюць складсклада не ўтвараюць
Прыклады[а], [о], [у], [э], [ы], [і][б], [м], [дз’], [ш], [й], [ў]
Інфармацыйнасцьпа адных галосных слова пазнаць цяжкапа зычных слова пазнаць лягчэй: [п..др..чн’..к] — падручнік
02

Органы маўлення ў народных выслоўях

Словы язык, губы, рот часта ўжываюцца ў народных выслоўях, таму што яны абазначаюць органы моваўтварэння.

Сэнс прыказак, вядома, шырэйшы: яны вучаць думаць, перш чым гаварыць, і берагчы сказанае слова (паводле Л. Выгоннай).

Паглядзім, як гэта працуе

«Выказанага слова да губы не вернеш». «Жыве на канцы языка». «На чужы рот гузіка не нашыеш».

Сказанага ўжо не вярнуць; «на канцы языка» — тое, што вось-вось успомніш і скажаш; людзям гаварыць не забароніш.

03

Па зычных лягчэй пазнаць слова

Лічыцца, што ў параўнанні з галоснымі гукамі зычныя больш інфармацыйныя: па іх лягчэй пазнаць слова.

Калі замяніць у слове толькі адзін зычны гук, атрымаецца новае слова: дровы — бровы, каліна — маліна, педаль — медаль.

Паглядзім, як гэта працуе

[п..др..чн’..к] — падручнік, [зв..н..ч..к] — званочак, [к..см..н..ўт] — касманаўт, [в’..л..с’..п’..т] — веласіпед.

Галосныя прапушчаны, але паслядоўнасць зычных падказвае слова. Заўважым: на канцы слова веласіпед вымаўляецца [т].

04

Зычныя гукі і літары

Гукі мы чуем і вымаўляем, а літары бачым і пішам. Колькасць зычных гукаў і літар у слове можа не супадаць.

  • Спалучэнні дз і дж абазначаюць адзін гук: дзень [дз’эн’], джала [джала].
  • Мяккі знак гука не абазначае, ён паказвае на мяккасць папярэдняга зычнага: дзень.
  • Гукі [й] і [ў] — зычныя: май, сяброў.
Паглядзім, як гэта працуе

Кожны дзень суседка Света… (У. Мазго)

У слове дзень пяць літар, але толькі два зычныя гукі: [дз’] і [н’]. Літары д і з абазначаюць адзін гук, а мяккі знак гука не мае.

Прасочваем шлях

Як назваць зычныя гукі ў слове

  1. Вымаўляем слова павольна

    Слухаем кожны гук, а не глядзім на літары.

    сяброў — [с’аброў]

  2. Знаходзім гукі з перашкодай

    Зычныя — гукі, пры вымаўленні якіх паветра сустракае перашкоду.

    [с’], [б], [р], [ў] — зычныя; [а], [о] — галосныя

  3. Супастаўляем гукі і літары

    Памятаем: дз, дж — адзін гук; мяккі знак гука не мае; літара я пасля зычнага паказвае на яго мяккасць.

    сяброў: 6 літар, 4 зычныя гукі

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Колькі зычных гукаў у слове?

Вымаві слова і палічы зычныя гукі. Памятай: дз, дж — адзін гук, мяккі знак гука не мае, [й] і [ў] — зычныя.

Думай як філолаг

Чаму зычныя «важнейшыя» за галосныя?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму слова [п..др..чн’..к] можна пазнаць, а слова, у якім пакінуты толькі галосныя, — [..а..у..і..], — амаль немагчыма?

Зверыць разважанне

Зычных гукаў у мове значна больш, чым галосных (галосных толькі шэсць), таму спалучэнні зычных вельмі разнастайныя і амаль у кожнага слова свае. Галосныя ж паўтараюцца ў тысячах слоў: [а-у-і] ёсць і ў падручнік, і ў многіх іншых словах. Таму зычныя больш інфармацыйныя — па іх лягчэй пазнаць слова.

Аднакласнік лічыць, што ў слове «дзень» чатыры зычныя гукі, бо там чатыры зычныя літары. Дзе памылка?

Зверыць разважанне

Ён пераблытаў гукі і літары. Літары д і з разам абазначаюць адзін гук [дз’], а мяккі знак наогул гука не мае — ён толькі паказвае мяккасць [н’]. Значыць, зычных гукаў два: [дз’] і [н’].

Чаму ў прыказках часта сустракаюцца словы язык, губы, рот? Прывядзі прыклад і растлумач яго сэнс.

Зверыць разважанне

Гэтыя словы абазначаюць органы моваўтварэння — тое, чым чалавек гаворыць. Таму праз іх народ выказвае думкі пра слова і размову. Напрыклад, «На чужы рот гузіка не нашыеш» значыць, што людзям нельга забараніць гаварыць тое, што яны думаюць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Перашкода

    Зычныя гукі ўтвараюцца пры праходжанні паветра праз перашкоду ў поласці рота.

  2. Хто стварае перашкоду

    Перашкодай могуць быць губы, зубы, язык.

  3. Органы маўлення ў выслоўях

    Словы язык, губы, рот трапляюць у прыказкі, бо абазначаюць органы моваўтварэння: «Жыве на канцы языка».

  4. Зычныя — носьбіты інфармацыі

    Па зычных гуках лягчэй пазнаць слова: [зв..н..ч..к] — званочак.

  5. Адзін гук — новае слова

    Замена аднаго зычнага ўтварае новае слова: дровы — бровы, каліна — маліна.

  6. Гук і літара

    Дз і дж абазначаюць адзін гук, мяккі знак гука не мае, [й] і [ў] — зычныя гукі.

Памятка: разбор па кроках

Дзень → вымаўляем [дз’эн’] → зычныя [дз’], [н’] → 5 літар, 2 зычныя гукі.

  1. Вымаві слова павольна. Сяброў — [с’аброў]: слухаем гукі, а не літары.
  2. Знайдзі гукі з перашкодай. Паветра сустракае перашкоду пры [с’], [б], [р], [ў] — гэта зычныя.
  3. Супастаў гукі і літары. 6 літар, 4 зычныя гукі; літара я паказвае на мяккасць [с’].

Цяпер растлумач: Як утвараюцца зычныя гукі і якую ролю яны выконваюць у слове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як утвараюцца зычныя гукі?
2. Што, паводле падручніка, можа быць перашкодай пры ўтварэнні зычных?
3. Чаму словы язык, губы, рот часта ўжываюцца ў народных выслоўях?
4. Якое слова зашыфравана: [зв..н..ч..к]?
5. Якое слова абазначае і чалавека, і расліну?
6. Колькі зычных гукаў у слове «дзень»?
7. Якая пара слоў адрозніваецца толькі адным зычным гукам?
8. У якім слове ёсць зычны гук [ў]?
9. Чаму ў слове «педаль» перад націскам пішацца е?
10. Якое сцвярджэнне правільнае?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑