Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 13. Глухія, звонкія і санорныя зычныя; іх вымаўленне і правапіс

Падзяляем зычныя гукі паводле ўдзелу голасу і шуму на звонкія, глухія і санорныя, вучымся чуць аглушэнне і азванчэнне і правяраць правапіс такіх слоў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прамоў: рыбак — рыбка. Пішам адну і тую ж літару б, а чуем розныя гукі: [б] у слове рыбак і [п] у слове рыбка. Чаму так атрымліваецца і як не памыліцца на пісьме?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца звонкія, глухія і санорныя зычныя і як праверыць іх напісанне?

01

Голас і шум: шумныя і санорныя

Ва ўтварэнні зычных гукаў удзельнічаюць голас і шум. Паводле ўдзелу голасу і шуму зычныя гукі падзяляюцца на шумныя (звонкія і глухія) і санорныя.

Пры ўтварэнні санорных зычных пераважае голас, пры ўтварэнні звонкіх — шум. Глухія зычныя ўтвараюцца толькі з шуму, без удзелу голасу.

Паглядзім, як гэта працуе

Літара б абазначае звонкі гук [б] (рыбак), глухі гук [п] (рыбка).

Прыкладзі далонь да горла: пры [б] адчуваецца дрыжанне — працуе голас; пры [п] голасу няма, чуецца толькі шум.

02

Парныя і няпарныя зычныя

Большасць звонкіх і глухіх зычных утварае пары.

звонкіяглухія
[б][п]
[б’][п’]
[г][х]
[г’][х’]
[д][т]
[ж][ш]
[з][с]
[з’][с’]
[дж][ч]
[дз][ц]
[дз’][ц’]

Глухія зычныя [ф], [ф’] не маюць парных звонкіх. Санорныя зычныя [в], [в’], [л], [л’], [м], [м’], [н], [н’], [р], [ў], [й] не маюць парных глухіх.

Паглядзім, як гэта працуе

Гук [дз’] у слове вадзе — звонкі, парны (пара [ц’]). Гук [р] у слове рэсурсаў — санорны, няпарны.

Беларускі [г] — шчылінны, таму яго глухая пара — [х]: снег — сне[х].

03

Заўвага пра іншамоўныя словы

Заўвага. У некаторых іншамоўных словах вымаўляюцца парныя па звонкасці-глухасці выбухныя зычныя гукі [г] — [к], [г’] — [к’]: экзамен [эгзам’эн], вакзал [вагзал].

Тут перад звонкім [з] глухі [к] азванчаецца і гучыць як выбухны [г], а не як беларускі шчылінны [г].

Паглядзім, як гэта працуе

Экзамен — [эгзам’эн], вакзал — [вагзал].

Пішам к, а чуем выбухны [г]. Праверыць такое слова нельга — яго напісанне запамінаем.

04

Аглушэнне і азванчэнне

Звонкія зычныя перад глухімі і на канцы слова вымаўляюцца глуха (аглушаюцца): градка — гра[т]ка, хлеб — хле[п]. Такая фанетычная з’ява называецца аглушэнне.

Глухія зычныя перад звонкімі вымаўляюцца звонка (азванчаюцца): просьба — про[з’]ба, малацьба — мала[дз’]ба, лічба — лі[дж]ба. Такая фанетычная з’ява называецца азванчэнне.

Паглядзім, як гэта працуе

Няпрошанаму госцю лы[ш]кі няма. Дарагі не абе[т], а прывет.

У слове лыжкі звонкі [ж] перад глухім [к] аглушаецца, у слове абед звонкі [д] на канцы слова гучыць як [т].

Параўноўваем і заўважаем

Дзве фанетычныя з’явы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаАглушэннеАзванчэнне
Што адбываеццазвонкі зычны вымаўляецца як глухіглухі зычны вымаўляецца як звонкі
Дзеперад глухім зычным і на канцы словаперад звонкім зычным
Прыкладыградка — гра[т]ка, хлеб — хле[п], снег — сне[х]просьба — про[з’]ба, лічба — лі[дж]ба, касьба — ка[з’]ба
Праверкахлебны, градак, снягіпрасіць, лічыць, касіць
05

Як праверыць правапіс звонкіх і глухіх

Каб праверыць правапіс літар, што абазначаюць звонкія і глухія зычныя гукі, трэба падабраць аднакаранёвае слова або змяніць слова так, каб пасля зычнага стаяў галосны ці санорны гук: хлеб — хлебны, градка — градак, просьба — прасіць, малацьба — малаціць, лічба — лічыць.

Правапіс слоў, у якіх напісанне звонкіх і глухіх зычных нельга праверыць, вызначаецца па слоўніку: экзэмпляр, бейсбол, анекдот, айсберг, вакзал, футбол.

Паглядзім, як гэта працуе

Жалуды — жолуд, касіць — касьба, цяжар — цяжкі, бераг — берагі.

На першым месцы — праверачнае слова: у ім пасля сумнеўнага зычнага стаіць галосны, і гук чуецца выразна.

Прасочваем шлях

Як праверыць зычны: цяжкі ці цяшкі?

  1. Знаходзім сумнеўны зычны

    Ён стаіць перад іншым зычным або на канцы слова.

    ця[ш]кі — перад глухім [к]

  2. Падбіраем праверачнае слова

    Аднакаранёвае слова або іншая форма, дзе пасля зычнага — галосны ці санорны гук.

    цяжар, цяжэйшы

  3. Пішам тую літару, што ў праверачным слове

    Калі праверыць нельга — глядзім у слоўнік.

    цяжкі (цяжар); вакзал — па слоўніку

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Звонкі, глухі ці санорны першы гук?

Вымаві слова і вызнач першы зычны гук паводле ўдзелу голасу і шуму.

Думай як філолаг

Чуем адно — пішам іншае

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму праверачнае слова павінна мець пасля сумнеўнага зычнага менавіта галосны ці санорны гук, а не любы іншы?

Зверыць разважанне

Аглушэнне і азванчэнне ўзнікаюць перад шумнымі зычнымі (звонкімі і глухімі) і на канцы слова. Перад галоснымі і санорнымі зычныя не змяняюцца і вымаўляюцца так, як пішуцца: хлебны — чуем [б], прасіць — чуем [с’]. Таму толькі ў такой пазіцыі гук «выдае» правільную літару.

Сябар праверыў слова «мыш» словам «мышаня» і напісаў ш. Але ж у пары «жолуд — жалуды» на канцы пішацца д, хоць чуецца [т]. Ці правільна сябар напісаў слова мыш?

Зверыць разважанне

Правільна. У слове мышаня пасля ш стаіць галосны, і чуецца глухі [ш]. Значыць, і ў слове мыш пішацца ш. У слове жалуды пасля д стаіць галосны, і чуецца звонкі [д], таму пішам жолуд. Праверка працуе аднолькава: пішам тое, што чуем перад галосным.

Чаму напісанне слоў вакзал, экзамен, футбол трэба запамінаць?

Зверыць разважанне

Гэта іншамоўныя словы, і ў беларускай мове няма аднакаранёвых слоў, дзе сумнеўны зычны стаяў бы перад галосным. Да таго ж у словах вакзал, экзамен вымаўляецца выбухны [г] — [вагзал], [эгзам’эн], — а пішацца к. Таму іх напісанне правяраем па слоўніку і запамінаем.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Голас і шум

    Паводле ўдзелу голасу і шуму зычныя бываюць шумныя (звонкія і глухія) і санорныя.

  2. Тры групы

    У санорных пераважае голас, у звонкіх — шум, глухія ўтвараюцца толькі з шуму.

  3. Пары

    Большасць звонкіх і глухіх утварае пары: [б] — [п], [г] — [х], [дз’] — [ц’]; [ф], [ф’] і санорныя пар не маюць.

  4. Аглушэнне

    Звонкія перад глухімі і на канцы слова аглушаюцца: хлеб — хле[п].

  5. Азванчэнне

    Глухія перад звонкімі азванчаюцца: просьба — про[з’]ба.

  6. Праверка

    Падбіраем слова, дзе пасля зычнага галосны ці санорны: градка — градак; неправяральныя — па слоўніку.

Памятка: разбор па кроках

Лыжка → чуем лы[ш]ка → правяраем: лыжачка → пішам ж.

  1. Знайдзі сумнеўны зычны. Ён стаіць перад іншым зычным або на канцы слова: ця[ш]кі.
  2. Падбяры праверачнае слова. Змяні слова так, каб пасля зычнага быў галосны ці санорны: цяжар.
  3. Напішы літару, як у праверачным слове. Цяжкі; калі праверыць нельга — правер па слоўніку: вакзал.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца звонкія, глухія і санорныя зычныя і як праверыць іх напісанне?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Паводле ўдзелу голасу і шуму зычныя падзяляюцца на…
2. Якія зычныя ўтвараюцца толькі з шуму, без удзелу голасу?
3. Які гук з’яўляецца санорным?
4. Які глухі гук не мае парнага звонкага?
5. Якая пара звонкага і глухога гукаў правільная для беларускай мовы?
6. Як называецца з’ява ў слове «хлеб» — хле[п]?
7. У якім слове адбываецца азванчэнне?
8. Якое праверачнае слова падыходзіць да слова «градка»?
9. У якім слове на месцы пропуску пішацца д?
10. Напісанне якога слова вызначаецца толькі па слоўніку?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑