Знаёмімся са свісцячымі і шыпячымі зычнымі, вучымся правільна вымаўляць іх спалучэнні і правяраць іх напісанне.
Пішам: па дарожцы, на рэчцы. А вымаўляем: па даро[с]цы, на рэ[ц]цы. Шыпячы гук побач са свісцячым «пераапранаецца» ў свісцячы. Чаму так адбываецца і як не памыліцца ў пісьме?
Як вымаўляюцца свісцячыя і шыпячыя зычныя, калі яны стаяць побач, і як праверыць іх напісанне?
Зычныя гукі [з], [з’], [с], [с’], [дз], [дз’], [ц], [ц’] называюцца свісцячымі, а гукі [ж], [ш], [дж], [ч] — шыпячымі.
Паэты выкарыстоўваюць гэтыя гукі, каб перадаць гучанне свету: свісцячыя [с], [з], [ц] — скрып снегу і свіст ветру, шыпячыя [ш], [ж] — шум і шоргат.
Штохвіліны на шашы / Шумна, як на кірмашы. / Шоргат, / Шорах, / Шум птушыны. (Р. Барадулін)
Паўтор шыпячага [ш] дапамагае пачуць шум машын на шашы.
Шыпячыя зычныя гукі перад свісцячымі вымаўляюцца як свісцячыя: у вёсачцы — у вёса[ц]цы, стараешся — старае[с’]ся. Свісцячыя зычныя гукі перад шыпячымі вымаўляюцца як шыпячыя: пясчаны — пя[ш]чаны, грузчык — гру[ш]чык.
Па дарожцы — па даро[с]цы; на рэчцы — на рэ[ц]цы; расчырванелая — ра[ш]чырванелая; зжата — [ж]жата.
Першы гук прыпадабняецца да другога: шыпячы перад свісцячым становіцца свісцячым, свісцячы перад шыпячым — шыпячым.
| Пішам | Вымаўляем | Праверачнае слова |
|---|---|---|
| у вёсачцы | у вёса[ц]цы | вёсачак |
| па дарожцы | па даро[с]цы | дарожак |
| пясчаны | пя[ш]чаны | пясок |
| грузчык | гру[ш]чык | грузіць |
| зжата | [ж]жата | прыстаўка з-: зрабіць, зжаць |
| стараешся | старае[с’]ся | канчатак -еш + -ся: стараеш-ся |
Каб праверыць правапіс літар, што абазначаюць шыпячыя і свісцячыя зычныя гукі, патрэбна падабраць аднакаранёвае слова або змяніць слова так, каб зычны вымаўляўся выразна: у вёсачцы — вёсачак, пясчаны — пясок, грузчык — грузіць.
Асабліва ўважліва пішам назоўнікі ў давальным і месным склоне: дарожка — дарожцы [сц], рэчка — рэчцы [цц], дзежка — у дзежцы, печка — у печцы.
Хлеб рашчынялі ў дзежцы на вадзе… пяклі ў напаленай печцы (паводле У. Гніламедава).
У дзежцы — дзежка, дзежачка (чуем [ж]); у печцы — печка (чуем [ч]); рашчынялі — рошчына (чуем [шч]).
У прыназоўніках з, без, праз, паўз, цераз гук, які перадаецца літарай з, перад шыпячымі зычнымі вымаўляецца як шыпячы: пірог з журавінамі — пірог [ж] журавінамі; без шапкі — [б’аш] шапкі; праз чатыры гадзіны — [праш] чатыры гадзіны.
Спалучэнні шс, жс паміж галоснымі вымаўляюцца як падоўжаны мяккі гук [с̄’]: клапоцішся — клапоці[с̄’а], не парэжся — не парэ[с̄’а].
Здалёк мёду не наліжашся. Паквапішся на вялікае, то і малое згубіш.
Пішам наліжашся, паквапішся (дзеяслоў 2-й асобы на -шся), а вымаўляем наліжа[с̄’а], паквапі[с̄’а].
Шыпячы перад свісцячым вымаўляецца нявыразна.
кні[сц]ы
Шукаем форму, дзе зычны стаіць перад галосным.
кніжка → кніжачка, кніжак
Пасля праверкі чуем [ж] — пішам ж.
у кніжцы
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Грузчык → чуем гру[ш]чык → правяраем: грузіць → пішам з.
Задача 1. Практ. 98. Мама пячэ хлеб і просіць цябе запісаць рэцэпт у сшытак. Запішы 3–4 сказы, ужываючы словы рашчыніць, у дзежцы, у печцы, рошчына.
Вечарам рашчыні цеста ў дзежцы: налі вады, дадай хлебнага квасу і мукі. Раніцай, калі рошчына падыдзе, дадай яшчэ мукі і памясі. Сфармуй буханкі і выпякай у печцы.
Праверце: у дзежцы (дзежка), у печцы (печка), рашчыні (рошчына) напісаны правільна.
Задача 2. Гавары і пішы правільна. Малодшы брат спытаў: «Чаму пішацца клапоцішся, а мы гаворым клапоці[с̄’а]?» Растлумач яму ў 2–3 сказах.
Клапоцішся складаецца з формы клапоціш і часцінкі -ся, таму на пісьме захоўваем і ш, і с. А ў вымаўленні спалучэнне шс паміж галоснымі ператвараецца ў падоўжаны мяккі [с̄’]. Пішам па правілах, а не так, як чуем.
Праверце: растлумачаны склад слова і правіла вымаўлення.
Задача 3. Практ. 97. Напішы паведамленне ў чат класа (2–3 сказы) пра летні адпачынак на рэчцы, ужываючы словы на рэчцы, па дарожцы, пясчаны.
Сябры, у нядзелю ідзём купацца на рэчцы! Збіраемся ля школы і па дарожцы праз лес ідзём да пясчанага берага.
Праверце: на рэчцы (рэчка), па дарожцы (дарожка), пясчаны (пясок).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Падбяры праверачнае слова, у якім зычны чуецца выразна, і выберы літару.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму ў слове «пясчаны» мы вымаўляем [ш], а пішам с?
Свісцячы [с] перад шыпячым [ч] прыпадабняецца да яго і вымаўляецца як шыпячы — так лягчэй гаварыць. Але пісьмо захоўвае аднолькавы выгляд кораня ва ўсіх словах: пясок, пясочак, пясчаны. Таму пішам с, як у праверачным слове пясок.
Аднакласнік напісаў: «На рэцкы плавалі качкі, на дарошцы сядзела вавёрка». Знайдзі памылкі і растлумач іх.
Правільна: на рэчцы, на дарожцы. Тут шыпячыя [ч] і [ж] стаяць перад свісцячым [ц] і вымаўляюцца як свісцячыя: на рэ[ц]цы, на даро[с]цы. Але праверачныя словы рэчка, дарожка паказваюць, што трэба пісаць ч і ж.
Чаму ў беларускай прыказцы «Здалёк мёду не наліжашся» пішацца шс, калі чуецца адзін доўгі [с̄’]?
Слова наліжашся складаецца з формы наліжаш (канчатак 2-й асобы -аш) і часціцы -ся. На пісьме абедзве часткі захоўваюцца, а ў вымаўленні шс паміж галоснымі зліваецца ў падоўжаны мяккі [с̄’]. Такое самае: клапоцішся, паквапішся, выгаладаешся.
[з], [з’], [с], [с’], [дз], [дз’], [ц], [ц’] — свісцячыя зычныя.
[ж], [ш], [дж], [ч] — шыпячыя зычныя.
Вымаўляецца як свісцячы: у вёсачцы — у вёса[ц]цы.
Вымаўляецца як шыпячы: пясчаны — пя[ш]чаны, грузчык — гру[ш]чык.
Змяняем слова або падбіраем аднакаранёвае, каб зычны гучаў выразна: пясчаны — пясок.
З, без, праз, паўз, цераз перад шыпячымі гучаць з [ж], [ш]; шс, жс паміж галоснымі — як [с̄’]: клапоцішся.
У дзежцы → чуем у дзе[с]цы → правяраем: дзежачка → пішам ж.
Цяпер растлумач: Як вымаўляюцца свісцячыя і шыпячыя зычныя, калі яны стаяць побач, і як праверыць іх напісанне?
Загрузка прагрэсу…