Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 15. Цвёрдыя, мяккія і зацвярдзелыя зычныя; іх вымаўленне і правапіс

Адрозніваем цвёрдыя, мяккія і зацвярдзелыя зычныя, вучымся абазначаць мяккасць на пісьме і правільна вымаўляць свісцячыя перад мяккімі зычнымі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прамоў: мост — мёд, лыжка — льдзіна. Першы гук у словах мост і лыжка цвёрды, а ў словах мёд і льдзіна — мяккі. Як мы гэта чуем і як паказваем мяккасць на пісьме?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца цвёрдыя, мяккія і зацвярдзелыя зычныя і як абазначаецца мяккасць на пісьме?

01

Цвёрдыя і мяккія зычныя

У беларускай мове адрозніваюць цвёрдыя і мяккія зычныя гукі. Большасць з іх утварае пары.

цвёрдыямяккія
[б][б’]
[в][в’]
[г][г’]
[д][дз’]
[з][з’]
[к][к’]
[л][л’]
[м][м’]
[н][н’]
[п][п’]
[с][с’]
[т][ц’]
[ф][ф’]
[х][х’]
Паглядзім, як гэта працуе

Зычны — зімовы, мост — мёд, васілёк — вясна, лыжка — льдзіна.

У першым слове кожнай пары першы гук цвёрды: [з], [м], [в], [л]; у другім — мяккі: [з’], [м’], [в’], [л’]. Заўважым: мяккая пара да [д] — [дз’], да [т] — [ц’].

02

Зацвярдзелыя і іншыя няпарныя зычныя

Не маюць пар зацвярдзелыя зычныя [ж], [ш], [дж], [ч], [р], [ц], цвёрды гук [ў] і мяккі [й].

Зацвярдзелыя зычныя ў беларускай мове заўсёды цвёрдыя, таму пасля іх пішуцца а, о, у, э, ы: часы, шум, жыта, рэчка, цэлы, сэрца.

Паглядзім, як гэта працуе

Найвышэйшая ўзнагарода ў нашай краіне — званне «Герой Беларусі».

Зацвярдзелыя гукі: [ш] — найвышэйшая, нашай; [р] — узнагарода, краіне, Герой, Беларусі. Пасля літар ш, р пішам э, ы, а не е, і: найвышэйшая, рыба, рэчка.

03

Як абазначаецца мяккасць на пісьме

Мяккасць зычных на пісьме абазначаецца з дапамогай літар е, ё, ю, я, і, а таксама мяккага знака.

Літары е, ё, ю, я, і пасля зычнага паказваюць, што ён мяккі: серп, мёд, пюрэ, вясна, зімовы. Мяккі знак абазначае мяккасць на канцы слова і перад іншым зычным: конь, льдзіна.

Паглядзім, як гэта працуе

Сэрца — серп, пульт — пюрэ.

У словах сэрца і пульт пасля зычнага стаяць э, у — гук цвёрды. У словах серп, пюрэ — е, ю: гук мяккі.

04

Свісцячыя перад мяккімі зычнымі

Свісцячыя зычныя перад мяккімі зычнымі вымаўляюцца мякка: снег [с’], цвік [ц’], позні [з’], подзвіг [дз’].

Але перад гукамі [г’], [к’], [х’] свісцячыя вымаўляюцца цвёрда: скінуць [с], разгінаць [з], схема [с].

Паглядзім, як гэта працуе

Зманіць [з] — змяніць [з’], разбагацець [з] — разбягацца [з’], слова [с] — сліва [с’], расцаніць [с] — расцягнуць [с’].

Перад цвёрдым зычным свісцячы цвёрды, перад мяккім — мяккі. Мяккасць свісцячага на пісьме тут не абазначаецца: снег, сліва, змяніць.

Параўноўваем і заўважаем

Свісцячы перад іншым зычным

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Наступны зычныЯк вымаўляецца свісцячыПрыклады
цвёрдыцвёрдаслова [с], зманіць [з], разбагацець [з]
мяккімяккаснег [с’], сліва [с’], змяніць [з’], подзвіг [дз’]
мяккія [г’], [к’], [х’]цвёрдаскінуць [с], разгінаць [з], схема [с]
Прасочваем шлях

Ці ўсе зычныя мяккія ў слове «здзівіць»?

  1. Называем зычныя гукі

    Вымаўляем слова і называем кожны зычны.

    здзівіць: з, дз, в, ц

  2. Глядзім, што стаіць пасля кожнага

    Е, ё, ю, я, і і мяккі знак абазначаюць мяккасць; свісцячы перад мяккім (акрамя [г’], [к’], [х’]) таксама мяккі.

    [дз’] і [в’] — перад і, [ц’] — перад ь, [з’] — перад мяккім [дз’]

  3. Робім вывад

    Калі ўсе зычныя мяккія — слова падыходзіць.

    здзівіць — усе зычныя мяккія

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Першы свісцячы — мяккі ці цвёрды?

Вымаві слова і вызнач, як гучыць першы свісцячы зычны.

Думай як філолаг

Цвёрда ці мякка?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў беларускай мове пішацца «рэчка», «шэсць», «цэлы», а па-руску — «речка», «шесть», «целый»?

Зверыць разважанне

У беларускай мове гукі [ч], [ш], [ц] зацвярдзелыя — яны заўсёды цвёрдыя. Таму пасля іх пішуцца літары, якія не абазначаюць мяккасці: э, ы, а, о, у. Літара е паказвала б мяккасць, а такіх мяккіх гукаў у беларускай мове няма.

Сябар кажа: «У слове снег мяккасць [с’] не абазначана, значыць, [с] цвёрды». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Мяккасць свісцячага перад мяккім зычным на пісьме не абазначаецца, але ў вымаўленні ён мяккі: снег [с’], позні [з’], цвік [ц’]. Цвёрдымі свісцячыя застаюцца толькі перад цвёрдымі зычнымі і перад [г’], [к’], [х’]: скінуць, схема.

Чаму ў табліцы пар цвёрдаму [д] адпавядае мяккі [дз’], а цвёрдаму [т] — [ц’]?

Зверыць разважанне

У беларускай мове [д] і [т] перад галоснымі е, ё, ю, я, і і перад мяккім знакам не проста змякчаюцца, а пераходзяць у [дз’] і [ц’]: дзень, цёплы, пяць. Гэта дзеканне і цеканне. Таму мяккіх [д’] і [т’] у беларускай мове няма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Цвёрдыя і мяккія

    Большасць зычных утварае пары па цвёрдасці-мяккасці: [б] — [б’], [д] — [дз’], [т] — [ц’].

  2. Зацвярдзелыя

    [ж], [ш], [дж], [ч], [р], [ц] заўсёды цвёрдыя і пар не маюць.

  3. Няпарныя [ў] і [й]

    [ў] — заўсёды цвёрды, [й] — заўсёды мяккі.

  4. Мяккасць на пісьме

    Абазначаецца літарамі е, ё, ю, я, і і мяккім знакам: мёд, вясна, льдзіна.

  5. Свісцячыя перад мяккімі

    Вымаўляюцца мякка: снег [с’], позні [з’], цвік [ц’].

  6. Выключэнне

    Перад [г’], [к’], [х’] свісцячыя цвёрдыя: скінуць [с], схема [с].

Памятка: разбор па кроках

Песня → [п’эс’н’а] → [с] перад мяккім [н’] — мяккі → усе зычныя мяккія.

  1. Назаві зычныя гукі ў слове. Песня: [п], [с], [н].
  2. Вызнач цвёрдасць-мяккасць кожнага. Пасля п і н стаяць е, я — гукі мяккія; [с] перад мяккім [н’] — таксама мяккі.
  3. Зрабі вывад. У слове песня ўсе зычныя мяккія: [п’эс’н’а].

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца цвёрдыя, мяккія і зацвярдзелыя зычныя і як абазначаецца мяккасць на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія зычныя называюцца зацвярдзелымі?
2. Які гук заўсёды мяккі?
3. Якая пара цвёрдага і мяккага гукаў правільная для беларускай мовы?
4. З дапамогай чаго абазначаецца мяккасць зычных на пісьме?
5. У якім слове першы зычны гук мяккі?
6. Як вымаўляюцца свісцячыя перад мяккімі зычнымі?
7. У якім слове свісцячы вымаўляецца цвёрда?
8. Якая літара пішацца пасля зацвярдзелага [ц]: ц..лы дзень?
9. У якім слове ўсе зычныя гукі мяккія?
10. У якой пары першы свісцячы гук у адным слове цвёрды, а ў другім — мяккі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑