Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 16. Мяккі знак і апостраф

Вучымся пісаць змякчальны мяккі знак, раздзяляльны мяккі знак і апостраф па правілах беларускай арфаграфіі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: пісьмо — свята, льецца — сям’я. У адных словах пішацца мяккі знак, у другіх — не; у адных — раздзяляльны мяккі знак, у другіх — апостраф. Ад чаго гэта залежыць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі пішацца змякчальны мяккі знак, а калі — раздзяляльны мяккі знак або апостраф?

01

Змякчальны мяккі знак пішацца

Змякчальны мяккі знак пішацца для абазначэння мяккасці зычных гукаў [з’], [с’], [дз’], [ц’], [л’], [н’]:

  • на канцы слова: далонь, чытаць, каваль;
  • пасля мяккага зычнага перад цвёрдым: бацька, касьба, дзьмухавец;
  • перад мяккім зычным, які пры змене слова або падборы аднакаранёвага слова чаргуецца з цвёрдым: цьмяны — цьма, пісьменнік — пісьмо;
  • пасля мяккага [л’] перад цвёрдым або мяккім зычным: бульба, толькі, больш.
Паглядзім, як гэта працуе

Гомель, Лепель, Свіцязь, Любань, Капыль, Смаргонь.

Мяккі знак на канцы гэтых слоў абазначае мяккасць [л’], [з’], [н’], таму ён называецца змякчальным.

02

Змякчальны мяккі знак не пішацца

Змякчальны мяккі знак не пішацца:

  • пасля літар, якія абазначаюць зацвярдзелыя зычныя: дождж, ноч, мыш;
  • пасля літар б, м, п, в, ф, д, т: голуб, стэп, жолуд;
  • пасля з, с, дз, ц перад мяккімі зычнымі, калі пры змяненні слова або падборы аднакаранёвага слова абодва зычныя застаюцца мяккімі або становяцца цвёрдымі: свята — святочны, дзве — два, лазня — у лазні;
  • паміж падоўжанымі зычнымі: карэнне, Купалле, двукоссе.

Ці пішацца мяккі знак у сярэдзіне слова перад мяккім зычным? Змяні слова або падбяры аднакаранёвае. Калі наступны мяккі зычны змяніўся на цвёрды, а папярэдні застаўся мяккім, — мяккі знак пішацца. Калі абодва зычныя засталіся мяккімі або сталі цвёрдымі, — мяккі знак не пішацца.

Паглядзім, як гэта працуе

Пісьменнік — пісьмо: [м’] стаў цвёрдым, а [с’] застаўся мяккім → ь пішацца. Свята — святочны: абодва сталі цвёрдымі → ь не пішацца.

Так правяраем любое слова з мяккімі зычнымі побач: у лазні — лазня (абодва мяккія) → без ь.

03

Раздзяляльны мяккі знак

Раздзяляльны мяккі знак пішацца пасля мяккіх зычных перад літарамі е, ё, ю, я, і, калі яны абазначаюць два гукі: [йэ], [йо], [йу], [йа], [йі]: льецца, шампіньён, Ілья, Ульяна; але: булён.

Пасля раздзяляльнага мяккага знака перад галоснай вымаўляецца гук [й]: павільён [пав’іл’йон], Ільіч [іл’йіч], льюцца [л’йуцца].

Паглядзім, як гэта працуе

Ілья, льецца, але булён.

У слове булён пасля л чуецца не [йо], а толькі [о] пасля мяккага [л’] — раздзяляльны знак не патрэбны.

04

Апостраф

Апостраф пішацца перад літарамі е, ё, ю, я, і:

  • пасля прыставак, якія заканчваюцца на зычны: пад’ехаць, аб’яднанне, аб’інець;
  • у сярэдзіне слова пасля зычных, акрамя з, л, н, с, ц, дз: вераб’і, сям’я, бар’ер.

Пасля ў (у нескладовага) апостраф не пішацца: здароўе, салаўі, шчаўе.

Паглядзім, як гэта працуе

За куп’істым лугам расла векавая ліпа. На самай яе вяршаліне сям’я буслоў змайстравала гняздо (паводле М. Зарэмбы).

Куп’істы, сям’я — апостраф пасля п, м у сярэдзіне слова перад і, я. А ў запазычаных словах пасля н, л пішам раздзяляльны ь: каньён, вальера.

Параўноўваем і заўважаем

Раздзяляльны мяккі знак або апостраф

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПытаннеРаздзяляльны мяккі знакАпостраф
Пасля якіх зычныхпасля мяккіх: з, л, н, с, ц, дзпасля прыставак на зычны і пасля астатніх зычных: б, п, в, м, ф, р, д, т, г, к, х, ж, ш, ч
Перад якімі літараміе, ё, ю, я, іе, ё, ю, я, і
Прыкладыльецца, шампіньён, Ілья, каньён, Ульянапад’ём, аб’ява, п’юць, сям’я, бар’ер, кур’ер
Не пішаццакалі ё, ю абазначаюць адзін гук: булёнпасля ў: здароўе, салаўі, шчаўе
Прасочваем шлях

Ь ці апостраф: як выбраць

  1. Чуем [й] перад галосным?

    Калі е, ё, ю, я, і абазначаюць два гукі, патрэбны раздзяляльны знак.

    сям’я — [с’ам’йа]; булён — [бул’он] (знак не патрэбны)

  2. Глядзім на зычны перад ім

    Прыстаўка на зычны або зычны не з ліку з, л, н, с, ц, дз → апостраф; ў → нічога.

    аб’ява, вераб’і; салаўі

  3. Пасля з, л, н, с, ц, дз — мяккі знак

    Гэтыя зычныя мяккія, і пасля іх пішам раздзяляльны ь.

    Ілья, льецца, каньён

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Раздзяляльны ь, апостраф ці нічога?

Вымаві слова, пачуй [й] і паглядзі на зычны перад галосным.

Думай як філолаг

Знак, які не мае гука

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў слове «пісьменнік» мяккі знак пішацца, а ў слове «свята» — не, хоць у абодвух словах два мяккія зычныя побач?

Зверыць разважанне

Правяраем змяненнем слова. Пісьменнік — пісьмо: другі зычны [м] стаў цвёрдым, а [с’] застаўся мяккім. Значыць, мяккасць [с’] самастойная, і яе трэба абазначыць мяккім знакам. Свята — святочны: абодва зычныя сталі цвёрдымі разам, мяккасць [с’] залежала ад [в’], таму мяккі знак не пішацца.

Чаму ў беларускай мове пішацца «Ілья», але «сям’я»? Абодва словы маюць [йа] пасля зычнага.

Зверыць разважанне

Выбар залежыць ад зычнага перад [йа]. Пасля з, л, н, с, ц, дз, якія тут мяккія, пішацца раздзяляльны мяккі знак: Ілья, каньён. Пасля астатніх зычных (б, п, в, м, ф, р і інш.) і пасля прыставак на зычны пішацца апостраф: сям’я, вераб’і, пад’ехаць.

Чаму ў слове «салаўі» няма апострафа, хоць літара і тут абазначае два гукі [йі]?

Зверыць разважанне

Пасля ў (у нескладовага) апостраф не пішацца: здароўе, салаўі, шчаўе. Гук [ў] — асаблівы, ён і так ясна аддзяляе наступны галосны, а літара ў ужо паказвае, што тут не галосны [у].

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Змякчальны ь

    Абазначае мяккасць [з’], [с’], [дз’], [ц’], [л’], [н’] на канцы слова і перад цвёрдым зычным: далонь, бацька.

  2. Пасля [л’]

    Пасля мяккага [л’] ь пішацца перад любым зычным: бульба, толькі, больш.

  3. Без ь

    Пасля зацвярдзелых, пасля б, м, п, в, ф, д, т і паміж падоўжанымі мяккі знак не пішацца: ноч, голуб, карэнне.

  4. Праверка перад мяккім

    Пісьменнік — пісьмо: ь пішацца; свята — святочны: ь не пішацца.

  5. Раздзяляльны ь

    Пасля мяккіх зычных перад е, ё, ю, я, і, калі яны абазначаюць два гукі: льецца, Ілья.

  6. Апостраф

    Пасля прыставак на зычны і пасля зычных, акрамя з, л, н, с, ц, дз: пад’ехаць, сям’я; пасля ў — не пішацца: салаўі.

Памятка: разбор па кроках

Цьмяны → правяраем: цьма → [м’] стаў цвёрдым, [ц’] мяккі → ь пішацца.

  1. Пачуй, ці ёсць [й] перад галосным. Вераб’і — [в’эраб’йі]: і абазначае два гукі.
  2. Паглядзі, які зычны стаіць перад ім. Перад і — б: гэта не з, л, н, с, ц, дз і не ў.
  3. Выберы знак. Пасля б пішацца апостраф: вераб’і. Пасля л, н — раздзяляльны ь: Ілья, каньён.

Цяпер растлумач: Калі пішацца змякчальны мяккі знак, а калі — раздзяляльны мяккі знак або апостраф?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Мяккасць якіх гукаў абазначае змякчальны мяккі знак?
2. У якім слове мяккі знак не пішацца?
3. Чаму ў слове «голуб» на канцы няма мяккага знака?
4. У якім слове пішацца мяккі знак?
5. Паміж якімі зычнымі мяккі знак не пішацца?
6. Калі пішацца раздзяляльны мяккі знак?
7. У якім слове пішацца апостраф?
8. Пасля якой літары апостраф не пішацца?
9. Як правільна пішацца слова?
10. Як па-беларуску пішацца рускае слова «серьёзный»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑