Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 17. Зычныя [д] — [дз’], [т] — [ц’], іх вымаўленне і правапіс

Вывучаем дзеканне і цеканне: калі на месцы [д], [т] вымаўляюцца і пішуцца дз, ц, а калі літары д і т захоўваюцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: вада — у вадзе, хата — у хаце. Корань той самы, а замест д і т з’явіліся дз і ц. Чаму? Пасля іх стаіць літара е, і зычны стаў мяккім, а мяккіх [д’] і [т’] у беларускай мове няма.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі ў беларускіх словах пішуцца дз і ц, а калі захоўваюцца д і т?

01

Дзеканне і цеканне

Пераход [д] у [дз’] называецца дзеканне. Пераход [т] у [ц’] называецца цеканне.

Гукі [д] і [т] у беларускай мове заўсёды цвёрдыя. Калі зычны павінен змякчыцца, [д] пераходзіць у [дз’], а [т] — у [ц’]: вада — у вадзе, хата — у хаце.

Паглядзім, як гэта працуе

У сцямнелых нябёсах, што свецяцца, як мільён светлячкоў над зямлёй, заблукала малеча-Мядзведзіца… (Т. Дзям’янава)

Сцямнелых, свецяцца, Мядзведзіца: перад я, е і мяккім [в’] гук [т] вымаўляецца як [ц’], а [д] — як [дз’], таму пішам ц і дз.

02

Калі пішуцца дз і ц

Дз і ц пішуцца:

  • перад літарамі е, ё, ю, я, і, а таксама перад мяккім знакам: у паходзе, глядзім, медзь, цёплы, сцюжа, пяць;
  • перад літарай в, калі яна абазначае мяккі гук [в’]: дзверы, цвёрды, чацвер.
Паглядзім, як гэта працуе

Тыдзень, нядзеля, панядзелак, у агародзе, на парадзе; дзвесце, подзвіг, мядзведзь.

У першых словах пасля дз ідуць е, я — пішам дз. У словах дзвесце, подзвіг, мядзведзь далей стаіць в, які вымаўляецца мякка, таму таксама дз.

03

Д у прыстаўцы і т у суфіксе

Літары д у складзе прыстаўкі і т у складзе суфікса перад [в’] захоўваюцца: адвязаць, падвезці, у грамадстве, у бітве.

Таму, калі бачыш перад мяккім [в’] літару д ці т, спачатку правер, ці не канец гэта прыстаўкі (ад-, пад-, над-) або суфікса.

Паглядзім, як гэта працуе

Падвеска, надвячорак, адвязаць — але мядзведзь, дзверы.

У словах падвеска, надвячорак, адвязаць д — канец прыстаўкі пад-, над-, ад-, таму яна не мяняецца. У словах мядзведзь, дзверы дз — частка кораня.

04

Д, т і дз, ц у іншамоўных словах

У большасці іншамоўных слоў у адпаведнасці з вымаўленнем пішуцца д і т: радыё, дыск, аптэка, фестываль.

У некаторых іншамоўных словах у адпаведнасці з традыцыяй і літаратурным вымаўленнем пішуцца дз, ц: цір, цюльпан, касцюм, дзюдо. Перад суфіксамі -ін-, -ір-, -ік-, -ёр-, -еец-, -ейск- пішуцца дз і ц: бландзін, камандзір, рулецік, шахцёр, індзеец, гвардзейскі.

Паглядзім, як гэта працуе

Тыгр, дэпутат, стыхія, ідэя, кватэра, студэнт — але камандзір, шахцёр.

Запазычаныя словы пішам з д, т, а пасля іх — ы, э. Перад суфіксамі -ір-, -ёр- пішам дз, ц.

Параўноўваем і заўважаем

Д, т або дз, ц?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СтановішчаШто пішамПрыклады
Перад е, ё, ю, я, і і мяккім знакамдз, цу паходзе, глядзім, цёплы, медзь, пяць
Перад мяккім [в’] у коранідз, цдзверы, цвёрды, чацвер, мядзведзь
Д у прыстаўцы, т у суфіксе перад [в’]д, тадвязаць, падвезці, у грамадстве, у бітве
Большасць іншамоўных слоўд, традыё, дыск, аптэка, фестываль
Некаторыя іншамоўныя словы па традыцыідз, ццір, цюльпан, касцюм, дзюдо
Перад суфіксамі -ін-, -ір-, -ік-, -ёр-, -еец-, -ейск-дз, цбландзін, камандзір, шахцёр, індзеец
Прасочваем шлях

Як выбраць д ці дз, т ці ц

  1. Глядзім, што стаіць пасля

    Калі далей е, ё, ю, я, і або ь, гук мяккі — пішам дз, ц.

    у агаро..е → у агародзе

  2. Калі далей в — правяраем будову слова

    Перад мяккім [в’] пішам дз, ц, але д прыстаўкі і т суфікса не мяняюцца.

    мя..ведзь → мядзведзь; па..везці → падвезці (пад- — прыстаўка)

  3. Іншамоўнае слова — успамінаем правіла

    Звычайна д, т; дз, ц — у асобных словах па традыцыі і перад суфіксамі -ін-, -ір-, -ік-, -ёр-, -еец-, -ейск-.

    студэнт, стадыён; але камандзір, шахцёр

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Д, т або дз, ц?

Прачытай слова з пропускам і вызнач, што трэба ўставіць. Словы — з практ. 122–131.

Думай як філолаг

Чаму дз, а не д?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У словах адвязаць і дзверы пасля д ідзе мяккі [в’]. Чаму ў адным слове пішам д, а ў другім — дз?

Зверыць разважанне

У слове адвязаць д — апошняя літара прыстаўкі ад-. Паводле правіла, д у прыстаўцы перад [в’] захоўваецца. У слове дзверы дз — частка кораня, таму тут дзейнічае агульнае правіла: перад мяккім [в’] пішам дз.

Практ. 123. Беларускае слова нядзеля і рускае неделя падобныя. Ці аднолькавае ў іх значэнне?

Зверыць разважанне

Не. Беларуская нядзеля — гэта дзень тыдня пасля суботы. Рускае неделя абазначае сем дзён, а па-беларуску гэта тыдзень. Такія словы трэба запамінаць, каб не памыліцца пры перакладзе.

Аднакласнік напісаў «радзыё» і «тыр», бо «так чуе». Знайдзі і растлумач памылкі.

Зверыць разважанне

Правільна: радыё і цір. Радыё — іншамоўнае слова: у большасці такіх слоў пішацца д, а пасля яго ы. Цір — наадварот, адно з іншамоўных слоў, у якіх па традыцыі і літаратурным вымаўленні пішацца ц. Такія словы правяраем па слоўніку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзеканне і цеканне

    Пераход [д] у [дз’] — дзеканне, пераход [т] у [ц’] — цеканне: вада — у вадзе, хата — у хаце.

  2. Перад е, ё, ю, я, і, ь

    У беларускіх словах перад гэтымі літарамі пішуцца дз, ц: глядзім, цёплы, медзь, пяць.

  3. Перад мяккім [в’]

    Дз, ц пішам і перад в, калі ён мяккі: дзверы, цвёрды, чацвер, дзвесце.

  4. Прыстаўка і суфікс

    Д у прыстаўцы і т у суфіксе перад [в’] захоўваюцца: адвязаць, падвезці, у бітве.

  5. Іншамоўныя словы

    Звычайна пішам д, т: радыё, аптэка, студэнт; па традыцыі — цір, цюльпан, касцюм, дзюдо.

  6. Суфіксы з дз, ц

    Перад -ін-, -ір-, -ік-, -ёр-, -еец-, -ейск- пішам дз, ц: камандзір, шахцёр, гвардзейскі.

Памятка: разбор па кроках

Мя..ведзь → далей в, і ён мяккі → гэта корань, не прыстаўка → мядзведзь.

  1. Паглядзі, што стаіць пасля д ці т. Е, ё, ю, я, і або ь — значыць, гук мяккі: у вадзе, пяць.
  2. Калі далей в — правер будову слова. Д прыстаўкі і т суфікса перад [в’] захоўваюцца: падвезці; у корані — дз: дзверы.
  3. Калі слова іншамоўнае — успомні правіла. Звычайна д, т (радыё, аптэка), але цір, касцюм і словы з суфіксамі -ір-, -ёр-: камандзір, шахцёр.

Цяпер растлумач: Калі ў беларускіх словах пішуцца дз і ц, а калі захоўваюцца д і т?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што называецца дзеканнем?
2. У якім слове пішацца дз?
3. У якім слове д захоўваецца перад [в’], бо ўваходзіць у прыстаўку?
4. Як правільна?
5. У якім іншамоўным слове па традыцыі пішацца ц?
6. Якое слова напісана правільна?
7. Чаму ў слове «камандзір» пішацца дз?
8. У якім слове на месцы пропуску пішацца т?
9. Якое слова напісана з памылкай?
10. Што азначае беларускае слова «нядзеля»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑