Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 18. Правапіс у, ў

Вучымся адрозніваць складовае у і нескладовае ў і правільна пісаць іх у пачатку, у сярэдзіне і на канцы слоў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сёмага верасня 2003 года ў Полацку ўстанавілі помнік літары ў. Чаму менавіта ёй? Гэта адметная літара беларускага алфавіта: ёю мы пазначаем асаблівы кароткі гук, які не ўтварае склада.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі пішацца літара ў, а калі — у?

01

Літара ў пасля галосных

Літара ў (у нескладовае) пішацца пасля галосных:

  • у пачатку слоў: на ўзгорку, каля ўнівермага;
  • у сярэдзіне слоў: заўтра, каўнер;
  • у канцы слоў: сказаў, леў;
  • пасля злучка і двукосся, калі папярэдняе слова заканчваецца на галосны: паўднёва-ўсходні, гучнае «ўра».

Нескладовы [ў] — кароткі гук, які не ўтварае склада: у слове заўтра два склады (заў-тра), бо асобнага склада гук [ў] не ўтварае.

Паглядзім, як гэта працуе

Таццяна ўважліва разглядала кветкі… Ім бы расцвісці ў жніўні. Яны распанелі тут у ліпені. (Паводле Р. Баравіковай)

Таццяна ўважліва, расцвісці ў жніўні — перад у стаіць галосны, таму ў; у сярэдзіне слова жніўні таксама ў. Тут у ліпені — перад у зычны т, таму пішам у.

02

Літара у ў іншамоўных словах і пад націскам

Літара у пішацца:

  • у іншамоўных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус: прэзідыум, подыум, соус;
  • на канцы іншамоўных слоў не пад націскам: фра́у, шо́у;
  • у словах з націскным [у]: ау́л, бау́л, трыу́мф.
Паглядзім, як гэта працуе

Ра́дыус, аква́рыум, стра́ус, фра́у, шо́у, но́у-ха́у.

Гэтыя словы прыйшлі з лацінскай, нямецкай, англійскай моў. У іх пасля галосных пішацца у: на канцах -ум, -ус або на канцы слова не пад націскам.

03

Літара у ва ўласных назвах і пасля знакаў прыпынку

Літара у пішацца таксама:

  • у пачатку ўласных назваў: да Ульяны, ва Уладзівастоку;
  • пасля знакаў прыпынку: Іра маўчала, уважліва слухала.

Нагадаем: пасля зычных і ў пачатку сказа заўсёды пішацца у: тут у ліпені, Упрыгожаны імі, куст нагадваў шар.

Паглядзім, як гэта працуе

Міколка зайздросціць Лявону і Уладу. Хто парася ўкраў, у таго ў вушах пішчыць.

І Уладу — уласнае імя, таму у. Ўкраў — пасля галоснага я. У таго — пасля коскі. Ў вушах — пасля галоснага о.

Параўноўваем і заўважаем

У ці ў?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыпадакЛітараПрыклады
Пасля галоснага ў пачатку словаўна ўзгорку, каля ўнівермага
Пасля галоснага ў сярэдзіне і на канцы словаўзаўтра, каўнер, сказаў, леў
Пасля злучка і двукосся (перад імі галосны)ўпаўднёва-ўсходні, гучнае «ўра»
Іншамоўныя словы на -ум, -ус; ненаціскное у на канцыупрэзідыум, соус, фра́у, шо́у
Націскны [у]уау́л, бау́л, трыу́мф
Пачатак уласнай назвы; пасля знака прыпынкууда Ульяны, Іра маўчала, уважліва слухала
Прасочваем шлях

Як выбраць у ці ў

  1. Глядзім, што стаіць перад у

    Пасля зычнага і ў пачатку сказа заўсёды пішам у.

    тут у ліпені; Упрыгожаны імі…

  2. Пасля галоснага — правяраем выключэнні

    Уласная назва? Іншамоўнае слова на -ум, -ус? Націскны [у] або ненаціскны на канцы іншамоўнага слова? Знак прыпынку перад у?

    ва Уладзівастоку, аквары́ум, трыу́мф, шо́у

  3. Выключэння няма — пішам ў

    У пачатку, сярэдзіне і на канцы слова, пасля злучка і двукосся.

    ва ўніверсітэце, касманаўт, паўночна-ўсходні

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

У ці ў?

Прачытай слова і вызнач, якая літара пішацца на месцы пропуску. Словы — з практ. 135–136.

Думай як філолаг

Загадкі літары ў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 141. Чаму ў сказе «У Полацку быў устаноўлены помнік літары ў» напісана «быў устаноўлены», а не «быў ўстаноўлены»?

Зверыць разважанне

Літара ў пішацца толькі пасля галосных. Слова быў заканчваецца на ў — нескладовы гук, а не галосны. Таму пасля яго пішам у: быў устаноўлены.

Чаму ў слове трыумф пасля галоснага пішацца у, а ў слове касманаўт — ў?

Зверыць разважанне

У слове трыу́мф гук [у] націскны: ён утварае асобны склад (тры-у́мф), таму пішам у. У слове касманаўт гук [ў] ненаціскны і нескладовы (кас-ма-наўт), таму пішам ў.

Практ. 141. Як вы лічыце, чаму помнік у Полацку пастаўлены менавіта літары ў?

Зверыць разважанне

Літара ў — адметная літара беларускага алфавіта: з сучасных славянскіх моў яна ёсць толькі ў беларускай. Яна стала сімвалам нашай мовы. Полацк — адзін з самых старажытных гарадоў Беларусі, радзіма Францыска Скарыны, таму помнік літары тут асабліва дарэчы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Нескладовы гук

    Літара ў абазначае нескладовы гук [ў], які не ўтварае склада: заў-тра.

  2. Ў пасля галосных

    Пасля галосных пішам ў у пачатку, сярэдзіне і на канцы слоў: на ўзгорку, каўнер, сказаў.

  3. Злучок і двукоссе

    Пасля злучка і двукосся, калі перад імі галосны, таксама ў: паўднёва-ўсходні, гучнае «ўра».

  4. Іншамоўныя словы

    У словах на -ум, -ус і на канцы іншамоўных слоў не пад націскам — у: соус, прэзідыум, шо́у.

  5. Націскны [у]

    Калі [у] націскны і ўтварае склад, пішам у: ау́л, бау́л, трыу́мф.

  6. Уласныя назвы і знакі прыпынку

    У пачатку ўласных назваў і пасля знакаў прыпынку — у: да Ульяны; Іра маўчала, уважліва слухала.

Памятка: разбор па кроках

Касмана..т → перад пропускам галосны а → слова не на -ум, -ус, [у] ненаціскны → касманаўт.

  1. Паглядзі, што стаіць перад у. Пасля зычнага і ў пачатку сказа — у: тут у ліпені.
  2. Калі перад у галосны — правер выключэнні. Уласная назва, слова на -ум, -ус, націскны [у], знак прыпынку — пішам у: да Ульяны, соус, трыу́мф.
  3. Выключэння няма — пішы ў. На ўзгорку, заўтра, сказаў, паўднёва-ўсходні.

Цяпер растлумач: Калі пішацца літара ў, а калі — у?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які гук абазначае літара ў?
2. У якім слове на месцы пропуску пішацца ў?
3. У якім выпадку пішацца у?
4. Чаму ў слове «трыумф» пішацца у?
5. Як правільна напісаць?
6. У якім сказе памылка ў напісанні у/ў?
7. У якім слове на канцы пішацца у?
8. Якое слова напісана правільна?
9. Колькі разоў пішацца ў у прыказцы «Хто парася (у/ў)краў, (у/ў) таго (у/ў) вушах пішчыць»?
10. Чаму ў выразе «да Ульяны» пішацца у?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑