Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 19. Падоўжаныя зычныя, іх вымаўленне і правапіс

Вывучаем падоўжаныя зычныя: калі яны вымаўляюцца, як перадаюцца на пісьме і чым адрозніваюцца ад падваення на стыку частак слова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прамоў павольна: жыццё, Купалле, зацішша. Чуеш, як зычны паміж галоснымі гучыць даўжэй, чым звычайна? На пісьме гэта паказваюць дзве аднолькавыя літары.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі зычныя вымаўляюцца падоўжана і як гэта перадаецца на пісьме?

01

Падоўжаныя зычныя

У беларускай мове ў становішчы паміж галоснымі зычныя гукі [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ш], [ч] могуць вымаўляцца падоўжана. Такое іх вымаўленне на пісьме перадаецца падвоеным напісаннем адпаведных літар: Купалле, жыццё, падарожжа, печчу, зацішша.

Падоўжаны гук [дз’] перадаецца на пісьме спалучэннем літар ддз: суддзя, разводдзе.

Паглядзім, як гэта працуе

«Як жыццё-быццё?» «Прывітанне! Як маецеся?» «Маё шанаванне!» (Паводле С. Зелянко)

Жыццё, быццё — падоўжаны [ц’] паміж галоснымі, пішам цц. Прывітанне, шанаванне — падоўжаны [н’], пішам нн.

02

Калі падаўжэння няма

Падаўжэння зычных не адбываецца:

  • у запазычаных словах: алея, група, Ала, Іна. Выключэнне: ванна, мадонна, манна, панна, саванна, Жанна, Ганна, Сюзанна;
  • у словах Ілья, Ульяна, Касьян, Емяльян, Юльян і словах, утвораных ад іх: Ільіч, Ульянаў, Касьянавіч.
Паглядзім, як гэта працуе

Клас, інтэлект, праграма, алергія, пасажыр, акардэон — але панна Ядвіга.

Словы прыйшлі з лацінскай, грэчаскай, французскай моў, таму пішуцца з адной літарай. Панна — выключэнне, у ім нн.

03

Падваенне на стыку марфем

Ад падаўжэння зычных трэба адрозніваць падваенне, якое ўзнікае на стыку прыстаўкі і кораня, кораня і суфікса: раз-злаваць, ад-даць; кон-ны, асен-ні.

Пры падваенні адна літара канчае прыстаўку ці корань, а другая пачынае корань ці суфікс. Таму падваенне бывае і там, дзе зычны не падаўжаецца, напрыклад дд, сс.

Паглядзім, як гэта працуе

Рас- + сыпаць = рассыпаць; камень + -н- = каменны; лімон + -н- = лімонны.

У слове рассыпаць с канчае прыстаўку рас-, а другое с пачынае корань. У каменны, лімонны — н кораня і н суфікса.

Параўноўваем і заўважаем

Падаўжэнне і падваенне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемПадоўжаныя зычныяПадваенне на стыку марфем
Дзе ўзнікаепаміж галоснымі ў адной частцы слована стыку прыстаўкі і кораня, кораня і суфікса
Якія зычныятолькі [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ш], [ч]любыя аднолькавыя на мяжы частак: дд, зз, сс, нн
ПрыкладыКупалле, жыццё, падарожжа, печчу, зацішша, суддзяраззлаваць, аддаць, конны, асенні, рассыпаць
Запазычаныя словыпадаўжэння няма (група, клас), акрамя ванна, манна, Ганна і інш.лімонны, карцінны — падваенне ёсць
Прасочваем шлях

Як вызначыць, ці пісаць дзве літары

  1. Шукаем зычны паміж галоснымі

    Ці гэта адзін з гукаў [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ш], [ч]?

    жы..ё: [ц’] паміж ы і ё → жыццё

  2. Правяраем, ці не запазычанае слова

    У запазычаных словах падаўжэння няма, акрамя ванна, манна, панна, Ганна і інш.; няма яго і ў Ілья, Ульяна.

    тра..ейбус → тралейбус

  3. Глядзім на мяжу частак слова

    Калі адна літара канчае прыстаўку ці корань, а другая пачынае корань ці суфікс, — гэта падваенне.

    рас + сыпаць → рассыпаць; камен + н → каменны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Падаўжэнне, падваенне ці адна літара?

Вызнач, што адбываецца ў слове: падоўжаны зычны, падваенне на стыку частак слова ці падаўжэння няма.

Думай як філолаг

Адна літара ці дзве?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «калекцыя» з адной л, а «Купалле» — з дзвюма?

Зверыць разважанне

Купалле — беларускае слова, у ім [л’] паміж галоснымі вымаўляецца падоўжана і на пісьме перадаецца лл. Калекцыя — запазычанае слова, а ў запазычаных словах падаўжэння няма (акрамя ванна, манна, панна, Ганна і інш.).

У слове аддаць дзве літары д, хоць гука [д] няма ў спісе падоўжаных. Як гэта растлумачыць?

Зверыць разважанне

Гэта не падаўжэнне, а падваенне. Першае д канчае прыстаўку ад-, а другое пачынае корань -да-. Падваенне ўзнікае на стыку прыстаўкі і кораня, кораня і суфікса і можа быць з любымі аднолькавымі зычнымі.

Параўнай рускія словы судья, платье, веселье і беларускія суддзя, плацце, вяселле. Што агульнага ў беларускіх словах?

Зверыць разважанне

У рускіх словах паміж зычным і галосным стаіць мяккі знак, а ў беларускіх на гэтым месцы вымаўляецца падоўжаны мяккі зычны: [дз’], [ц’], [л’]. На пісьме ён перадаецца падвоенымі літарамі: ддз, цц, лл.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Паміж галоснымі

    Зычныя [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ш], [ч] паміж галоснымі могуць вымаўляцца падоўжана.

  2. Дзве літары

    Падоўжаны гук на пісьме перадаецца падвоеным напісаннем літар: Купалле, жыццё, падарожжа, зацішша.

  3. Спалучэнне ддз

    Падоўжаны [дз’] пішацца як ддз: суддзя, разводдзе.

  4. Запазычаныя словы

    У запазычаных словах падаўжэння няма: алея, група, калекцыя; выключэнні — ванна, манна, панна, Ганна, Жанна.

  5. Імёны без падаўжэння

    Ілья, Ульяна, Касьян, Емяльян, Юльян і ўтвораныя ад іх словы пішуцца без падваення: Ільіч, Ульянаў.

  6. Падваенне — іншая з’ява

    На стыку прыстаўкі і кораня, кораня і суфікса ўзнікае падваенне: раззлаваць, аддаць, конны, асенні.

Памятка: разбор па кроках

Жы..ё → [ц’] паміж галоснымі → слова не запазычанае → жыццё.

  1. Знайдзі зычны паміж галоснымі. Ці гэта [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ш], [ч]? Жы..ё — [ц’].
  2. Правер, ці не запазычанае слова. У запазычаных словах падаўжэння няма (група, калекцыя), акрамя ванна, манна, панна, Ганна.
  3. Запішы падвоеныя літары. Жыццё, Купалле; падоўжаны [дз’] — ддз: суддзя.

Цяпер растлумач: Калі зычныя вымаўляюцца падоўжана і як гэта перадаецца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. У якім становішчы зычныя могуць вымаўляцца падоўжана?
2. Які гук паводле правіла НЕ можа вымаўляцца падоўжана?
3. Як на пісьме перадаецца падоўжаны [дз’]?
4. У якім слове ёсць падоўжаны зычны?
5. У якім слове падаўжэння няма, бо яно запазычанае?
6. Якое запазычанае слова пішацца з нн як выключэнне?
7. Як правільна пішацца імя?
8. У якім слове падваенне на стыку прыстаўкі і кораня?
9. Якое слова ўтворана паводле схемы «камень + -н-»?
10. Які назоўнік, аднакаранёвы са словам «снедаць», мае падоўжаны зычны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑