Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 20. Прыстаўныя зычныя і галосныя, іх правапіс

Вывучаем прыстаўныя гукі: калі ў пачатку (а часам і ў сярэдзіне) слова з’яўляюцца в, г, і, а і як іх правільна пісаць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: па-руску осень, облако, улей, улица, этот — па-беларуску восень, воблака, вулей, вуліца, гэты. Беларуская мова «прыстаўляе» да пачатку слова гук, і вымаўляць слова становіцца лягчэй.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі пішуцца прыстаўныя в, г, і, а, а калі не пішуцца?

01

Прыстаўная літара в

Прыстаўныя — гэта гукі, якія «прыстаўляюцца» перад галоснымі або спалучэннямі зычных: восень, вуліца, гэты, імгла. Прыстаўная літара в пішацца:

  • у пачатку слова перад націскнымі о, у: во́страў, во́зера, ву́чань, ву́гал;
  • пасля прыставак перад каранёвымі о, у: завоблачны, навучыцца;
  • у сярэдзіне некаторых слоў перад о, у: навобмацак, Лявон, павук, каравул;
  • у словах вока, востры, вакол і словах, утвораных ад іх, незалежна ад націску: вачаняты, навастрыць, нава́колле.
Паглядзім, як гэта працуе

У сваёй хаце і вуглы дапамагаюць. Не вучы рыбу плаваць.

Ву́глы, ву́чы — у пачатку слова перад націскным у пішацца прыстаўная в.

02

Калі в не пішацца. Прыстаўная г

Прыстаўная літара в не пішацца:

  • перад ненаціскным а: во́страў — астравы́, во́зера — азёрны;
  • у пачатку іншамоўных слоў перад націскнымі о, у: о́пера, о́фіс, у́рна; але: во́хра, во́цат, ву́стрыца;
  • у пачатку імён, прозвішчаў, геаграфічных назваў: Улья́на, О́сіпаў, О́рша; але: Во́льга;
  • у словах о́каць, о́дум, нао́гул.

Прыстаўная літара г пішацца ў словах гэты, гэтак, дагэтуль, гэй і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Пажар агнём не тушаць. Скажы курыцы, дык яна па ўсёй вуліцы.

У слове агнём а ненаціскны — в не пішам. У слове ву́ліца у націскны — пішам в.

03

Прыстаўныя галосныя і, а

У пачатку слоў перад спалучэннямі зычных, дзе першыя гукі [м], [л], [р], могуць узнікаць прыстаўныя галосныя [і], [а]. Прыстаўныя літары і, а пішуцца:

  • перад спалучэннем зычных з першай літарай м: думкі імклівыя, конь імчыцца;
  • перад спалучэннем зычных з першымі літарамі л, р, калі слова з гэтым спалучэннем стаіць пасля знака прыпынку (цёмная, іржавая вада) або пасля слова, якое заканчваецца на зычны (фартух ільняны, хлеб аржаны).
Паглядзім, як гэта працуе

На фоне ахутанага начной імглой зімовага пейзажу імчаліся паляўнічыя. (Паводле Л. Рублеўскай)

Імглой, імчаліся — перад спалучэннем зычных з першай літарай м заўсёды пішацца прыстаўная і.

04

Калі прыстаўныя галосныя не пішуцца

Прыстаўныя галосныя не пішуцца:

  • перад спалучэннем зычных з першымі літарамі л, р, калі слова з гэтым спалучэннем стаіць пасля слова, якое заканчваецца на галосны: кашуля льняная, хлеба ржанога;
  • пасля прыставак і першай часткі складанага слова, якія заканчваюцца на галосны, перад спалучэннем зычных з першымі літарамі л, р, м: заржавець, прымчацца, вокамгненны.
Паглядзім, як гэта працуе

Хлеб аржаны — хлеба ржанога; фартух ільняны — кашуля льняная.

Пасля зычнага (хлеб, фартух) прыстаўны галосны дапамагае вымавіць спалучэнне зычных. Пасля галоснага (хлеба, кашуля) ён не патрэбны.

Параўноўваем і заўважаем

Пішацца ці не пішацца?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыпадакПішаццаНе пішацца
В у пачатку словаперад націскнымі о, у: во́зера, ву́чаньперад ненаціскным а: азёрны, астравы́
В у іншамоўных словахво́хра, во́цат, ву́стрыцао́пера, о́фіс, у́рна
В ва ўласных імёнах і назвахВо́льгаУлья́на, О́сіпаў, О́рша
І перад спалучэннем з мдумкі імклівыя, конь імчыццапасля прыстаўкі: прымчацца, вокамгненны
І, а перад спалучэннем з л, рпасля зычнага або знака прыпынку: фартух ільняны, хлеб аржаныпасля галоснага: кашуля льняная, хлеба ржанога
Прасочваем шлях

Як вырашыць, ці пісаць прыстаўны галосны

  1. Глядзім на пачатак слова

    Ці ёсць спалучэнне зычных з першай літарай м, л або р?

    ..мгла, ..льняны, ..ржаны

  2. Першая літара м — пішам і

    Перад м прыстаўны і пішацца незалежна ад папярэдняга слова, але не пасля прыстаўкі.

    у імгле, конь імчыцца — але прымчацца

  3. Першая л або р — глядзім на папярэдняе слова

    Пасля зычнага або знака прыпынку пішам і (а), пасля галоснага — не пішам.

    хлеб аржаны — хлеба ржанога

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ці пішацца прыстаўная літара?

Прачытай слова або спалучэнне з пропускам і вызнач, ці трэба ўставіць прыстаўную літару (в, і або а). Прыклады — з практ. 154 і 156.

Думай як філолаг

Навошта мове прыстаўныя гукі?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «во́зера», але «азёрны»?

Зверыць разважанне

Прыстаўная в пішацца ў пачатку слова толькі перад націскнымі о, у. У слове во́зера о націскны — пішам в. У слове азёрны націск перайшоў на ё, а на месцы о вымаўляецца ненаціскны [а], перад якім в не пішацца.

Чаму ў словах вачаняты, навастрыць пішацца в, хоць о не пад націскам?

Зверыць разважанне

Гэтыя словы ўтвораны ад вока і востры. Правіла кажа, што ў словах вока, востры, вакол і ўтвораных ад іх в пішацца незалежна ад націску. Гэта асобны выпадак, які трэба запомніць.

Чаму кажам «хлеб аржаны», але «хлеба ржанога»?

Зверыць разважанне

Прыстаўныя галосныя дапамагаюць лёгка вымавіць спалучэнне зычных. Пасля слова на зычны (хлеб) збягаецца шмат зычных, і з’яўляецца а: хлеб аржаны. Пасля слова на галосны (хлеба) вымаўляць лёгка і без прыстаўнога гука: хлеба ржанога.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Прыстаўная в

    У пачатку слова перад націскнымі о, у пішацца в: во́зера, ву́чань; пасля прыставак — завоблачны, навучыцца.

  2. Вока, востры, вакол

    У гэтых словах і ўтвораных ад іх в пішацца незалежна ад націску: вачаняты, навастрыць.

  3. Калі в няма

    Не пішам в перад ненаціскным а (азёрны), у пачатку большасці іншамоўных слоў (о́пера) і імёнаў, назваў (О́рша), але Во́льга.

  4. Прыстаўная г

    Г прыстаўляецца ў словах гэты, гэтак, дагэтуль, гэй.

  5. І перад м

    Перад спалучэннем зычных з першай м пішам і: імгла, імчыцца; пасля прыстаўкі — не: прымчацца.

  6. І, а перад л, р

    Пасля зычнага або знака прыпынку пішам: хлеб аржаны; пасля галоснага — не: хлеба ржанога.

Памятка: разбор па кроках

Фартух ..льняны → спалучэнне з першай л → папярэдняе слова канчаецца на зычны х → фартух ільняны.

  1. Паглядзі на пачатак слова. Галосны о, у або спалучэнне зычных з першай м, л, р?
  2. Правер націск і папярэдняе слова. В — перад націскнымі о, у; і (а) перад л, р — пасля зычнага або знака прыпынку.
  3. Успомні выключэнні. Вока, востры, вакол — заўсёды з в; о́пера, О́рша — без в; прымчацца — без і пасля прыстаўкі.

Цяпер растлумач: Калі пішуцца прыстаўныя в, г, і, а, а калі не пішуцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Перад якімі галоснымі ў пачатку слова пішацца прыстаўная в?
2. У якім слове прыстаўная в пішацца незалежна ад націску?
3. Якое іншамоўнае слова пішацца з прыстаўной в?
4. Якое імя пішацца з прыстаўной в?
5. У якім слове гук г — прыстаўны?
6. Як правільна?
7. Як правільна?
8. У якім выпадку пішацца прыстаўная і?
9. Чаму «во́страў», але «астравы́»?
10. У якім слове прыстаўная в пішацца пасля прыстаўкі перад каранёвым о?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑