Высвятляем, калі літары е, ё, ю, я, і абазначаюць адзін гук і мяккасць папярэдняга зычнага, а калі — два гукі.
Прамоў павольна пары слоў: лекі — льецца, пюрэ — п’ю, нядзеля — твая. Літара ў кожнай пары тая самая, а гучыць па-рознаму: у адным слове чуем адзін галосны, а ў другім перад ім з’яўляецца яшчэ гук [й].
Калі літары е, ё, ю, я, і абазначаюць адзін гук, а калі — два?
Літары е, ё, ю, я, і могуць абазначаць адзін або два гукі. Пасля зычных яны абазначаюць адзін галосны гук ([э], [о], [у], [а], [і]) і мяккасць папярэдняга зычнага: сядзелі [с’адз’эл’і].
Лекі [л’э], пюрэ [п’у], нядзеля [н’а], цёмны [ц’о], вінаград [в’і], зіма [з’і].
У выдзеленых складах літара стаіць пасля зычнага: яна абазначае толькі галосны гук, а зычны перад ёй вымаўляецца мякка.
Літары е, ё, ю, я, і абазначаюць два гукі ([йэ], [йо], [йу], [йа], [йі]):
Лекі [л’э] — льецца [л’йэ]; пюрэ [п’у] — п’ю [пйу]; нядзеля [н’а] — твая [йа].
У словах льецца, п’ю, твая перад літарай стаіць раздзяляльны мяккі знак, апостраф або галосны — і літара абазначае два гукі.
| Літара | Адзін гук (пасля зычнага) | Два гукі |
|---|---|---|
| е | лекі [л’э] | льецца [л’йэ], з’есці [йэ] |
| ё | цёмны [ц’о] | ёгурт [йо], сваё [йо] |
| ю | пюрэ [п’у] | п’ю [пйу], юнак [йу] |
| я | нядзеля [н’а] | твая [йа], яблык [йа] |
| і | вінаград [в’і], зіма [з’і] | салаўі [йі], і́ней [йі] |
Літара і ў пачатку слова пад націскам абазначае два гукі: і́скра [йі], не пад націскам — адзін гук: інтэрнэ́т [і].
І́ней [йі] — інтэрнэ́т [і].
У слове іней націск падае на пачатковае і, таму чуем [йі]. У слове інтэрнэт націск на апошнім складзе, пачатковае і ненаціскное — чуем адзін гук [і].
Каб вызначыць, колькі гукаў абазначае літара, глядзім, што стаіць перад ёй: зычны — адзін гук; пачатак слова, ь, апостраф, галосны або ў — два гукі.
Гэта трэба ўлічваць пры гукавым запісе (практ. 16, 17) і пры падліку гукаў і літар у слове.
Яркія кветкі: у слове я́ркія абедзве літары я абазначаюць па два гукі [йа]; у слове кветкі — [в’э], [к’і].
Першае я стаіць у пачатку слова, другое — пасля галоснага і, таму кожнае абазначае два гукі. Літары е і і ў слове кветкі стаяць пасля зычных і абазначаюць адзін гук (практ. 18).
Вызначаем, на якім месцы яна стаіць.
сваё — ё ў канцы слова
Зычны — адзін гук; пачатак слова, ь, апостраф, галосны, ў — два гукі.
перад ё — галосны а
Запісваем адзін галосны (і мяккасць зычнага) або [й] + галосны.
ё = [йо]: сваё [свайо]
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Салаўі → перад і стаіць літара ў → два гукі [йі] → [салаўйі́].
Задача 1. Практ. 19. Ты падпісваеш паштоўку да букета для сяброўкі Яны: «Дарагая Яна! Віншую з днём нараджэння! Жадаю радасці і новых сяброў!» Выпішы са свайго віншавання словы, у якіх літары е, ё, ю, я, і абазначаюць два гукі, і растлумач чаму.
Яна — я ў пачатку слова, [йа]; дарагая — я пасля галоснага а, [йа]; віншую — ю пасля галоснага у, [йу]; жадаю — ю пасля галоснага а, [йу].
Праверце: у словах днём, нараджэння, радасці, новых, сяброў літары ё, я, і стаяць пасля зычных і абазначаюць адзін гук.
Задача 2. Малодшы брат лічыць, што ў слове «юнак» чатыры гукі, бо ў ім чатыры літары. Растлумач яму ў 2–3 сказах, як правільна.
У слове юнак чатыры літары, але пяць гукаў: [йунак]. Літара ю стаіць у пачатку слова і таму абазначае два гукі — [й] і [у]. Так бывае з літарамі е, ё, ю, я, і ў пачатку слова, пасля галоснага, ь, апострафа і ў.
Праверце: названа колькасць гукаў і правіла, па якім ю абазначае два гукі.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Колькі гукаў абазначае ў слове літара, пазначаная ў дужках? Паглядзі, што стаіць перад ёй.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму ў слове «лекі» літара е абазначае адзін гук, а ў слове «льецца» — два?
Усё залежыць ад таго, што стаіць перад літарай. У слове лекі е стаіць пасля зычнага: яна абазначае галосны [э] і паказвае, што [л’] мяккі. У слове льецца перад е стаіць раздзяляльны мяккі знак. Ён аддзяляе зычны ад галоснага, і паміж імі з’яўляецца гук [й]: [л’йэцца]. Таму е тут абазначае два гукі.
Чаму ў беларускай мове пішам «з’есці» з апострафам, а ў рускай — «съесть» з цвёрдым знакам? Якую ролю выконваюць гэтыя знакі?
Абодва знакі выконваюць аднолькавую ролю — раздзяляльную: паказваюць, што пасля іх літара е абазначае два гукі [йэ]. У беларускім алфавіце няма літары ъ, таму замест яе ўжываецца апостраф. Сам апостраф гука не абазначае і літарай не з’яўляецца.
Заўвага. Чаму ў слове «і́скра» пачатковае і абазначае два гукі, а ў слове «інтэрнэ́т» — адзін?
Пачатковае і пад націскам вымаўляецца з гукам [й] перад ім: і́скра — [йі́скра]. Калі ж пачатковае і ненаціскное, як у слове інтэрнэ́т, [й] не чуецца, і літара абазначае адзін гук [і]. Значыць, для літары і ў пачатку слова важна месца націску.
Літары е, ё, ю, я, і могуць абазначаць адзін або два гукі.
Пасля зычных яны абазначаюць адзін галосны гук і мяккасць папярэдняга зычнага: сядзелі [с’адз’эл’і].
У пачатку слова — два гукі: яблык [йа], юнак [йу].
Пасля раздзяляльнага мяккага знака і апострафа — два гукі: лью [йу], з’есці [йэ].
Пасля галоснага і літары ў — два гукі: сваё [йо], салаўі [йі].
Пачатковае і пад націскам — два гукі (і́скра [йі]), не пад націскам — адзін гук (інтэрнэ́т [і]).
Юнак → ю стаіць у пачатку слова → два гукі [йу] → [йунак].
Цяпер растлумач: Калі літары е, ё, ю, я, і абазначаюць адзін гук, а калі — два?
Загрузка прагрэсу…