Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 21. Правапіс некаторых спалучэнняў зычных

Вывучаем, як пішуцца гістарычныя спалучэнні зычных здн, стн, стл, рдн, рдц, і паўтараем галоўнае з раздзела «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія».

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: па-руску поздний, областной, счастливый, сердце — па-беларуску позні, абласны, шчаслівы, сэрца. Па-руску пішуць літары, якія не вымаўляюцца, а па-беларуску ў такіх словах пішам так, як чуем.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як у беларускай мове перадаюцца на пісьме спалучэнні зычных здн, стн, стл, рдн, рдц?

01

Гістарычныя спалучэнні зычных

У беларускай мове гістарычныя спалучэнні здн, стн, стл, рдн, рдц у адпаведнасці з вымаўленнем перадаюцца на пісьме як зн, сн, сл, рн, рц: праязны, кантрасны, жаласлівы, міласэрны, сэрца.

Гук [д] або [т] у сярэдзіне такіх спалучэнняў не вымаўляецца — і на пісьме яго не пазначаюць. Там, дзе такога спалучэння няма, т і д застаюцца: кантраст — кантрасны, праезд — праязны.

Паглядзім, як гэта працуе

З заміраннем сэрца згадваю ціхую рэчку майго маленства. У павольнай вадзе радасна плыве наша кабыла Каштанка. Таксама шчаслівы. (Паводле Я. Брыля)

Сэрца (рдц → рц), радасна (стн → сн), шчаслі́вы (стл → сл): пішам так, як вымаўляем.

02

Пішам па-беларуску, а не па-руску

Пры перакладзе з рускай мовы трэба памятаць: беларускія словы з гэтымі спалучэннямі пішуцца без літар д, т, якія не вымаўляюцца.

  • опоздать — спазніцца, безвыездно — безвыязна (здн → зн);
  • одноместный — аднамесны, областная — абласная, контрастные — кантрасныя, капустный — капусны (стн → сн);
  • счастливый — шчаслівы (стл → сл);
  • сердце — сэрца (рдц → рц).
Паглядзім, як гэта працуе

Шчаслівы дзень, абласная паліклініка, аднамесны нумар, кантрасныя колеры, капусны ліст.

Ва ўсіх словах на месцы рускіх стн, стл пішам сн, сл: т не вымаўляецца.

Параўноўваем і заўважаем

Па-руску і па-беларуску

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па-рускуПа-беларускуСпалучэнне
поздний, проезднойпозні, праязныздн → зн
областной, контрастныйабласны, кантрасныстн → сн
счастливый, жалостливыйшчаслівы, жаласлівыстл → сл
милосердныйміласэрнырдн → рн
сердцесэрцардц → рц
03

Выразы са словам сэрца

Слова сэрца ўваходзіць у многія ўстойлівыя выразы (практ. 160):

  • ад шчырага сэрца — з усёй шчырасцю, непасрэднасцю, адкрытасцю;
  • з заміраннем сэрца — адчуваючы моцнае хваляванне, трывогу;
  • скрэбці за сэрца — непакоіць, трывожыць, хваляваць каго-небудзь;
  • адлягло ад сэрца — хто-небудзь адчуў палёгку, супакой; каму-небудзь стала лягчэй.
Паглядзім, як гэта працуе

Калі настаўніца сказала, што ўвесь клас напісаў кантрольную, у мяне адлягло ад сэрца.

Адлягло ад сэрца — стала лягчэй, знікла трывога. У слове сэрца пішам рц.

04

Правяраем сябе

Паўторым галоўнае з раздзела «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія».

  • Літары е, ё, ю, я абазначаюць два гукі ў пачатку слова, пасля галосных, мяккага знака, апострафа і ў: ёлка, маю, сям’я, салаўю.
  • Спалучэнні літар дж і дз абазначаюць адзін гук: [дж], [дз] або [дз’]: джала, дзынкнуць, дзень.
  • У слове столькі складоў, колькі галосных гукаў: па-зды-ма-е — чатыры склады.
  • Дж, дз пры пераносе не раздзяляюцца, акрамя выпадкаў, калі д адносіцца да прыстаўкі: пад-земны, ад-жаць.
  • Арфаграма — напісанне, якое трэба выбраць з некалькіх магчымых па правіле: в..да, мя..ведзь, жы..ё.
Паглядзім, як гэта працуе

Калоссе, вяселле, узвышша, збожжа, ноччу.

Агульная арфаграма — падоўжаныя зычныя паміж галоснымі: сс, лл, шш, жж, чч (практ. 163).

Прасочваем шлях

Як напісаць слова са спалучэннем зычных

  1. Вымаўляем слова павольна

    Ці чуваць [д] або [т] паміж іншымі зычнымі?

    шчаслівы — [т] не чуваць

  2. Шукаем гістарычнае спалучэнне

    Калі па-руску на гэтым месцы здн, стн, стл, рдн, рдц, па-беларуску д ці т не пішам.

    проездной → праязны

  3. Пішам, як вымаўляем

    Зн, сн, сл, рн, рц; але ў словах без такога спалучэння т, д застаюцца.

    кантраст — кантрасны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пішацца т (д) ці не?

Вызнач, ці трэба ўставіць літару т або д на месцы пропуску. Памятай: у гістарычных спалучэннях здн, стн, стл, рдн, рдц яны не пішуцца.

Думай як філолаг

Чаму па-беларуску без т?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «кантраст» з т, а «кантрасны» — без т?

Зверыць разважанне

У слове кантраст на канцы спалучэнне ст, і т вымаўляецца. У слове кантрасны ўзнікае спалучэнне стн, у якім [т] не вымаўляецца. Беларускае правіла патрабуе перадаваць такое спалучэнне на пісьме як сн, таму пішам кантрасны.

Па-руску пішуць «сердце» з д, хоць яго не чуваць. Як гэта слова пішацца па-беларуску і чаму?

Зверыць разважанне

Па-беларуску — сэрца. Спалучэнне рдц у беларускай мове перадаецца так, як вымаўляецца, — рц. Руская мова захоўвае д па традыцыі (параўнай рускае сердечный), а беларуская ў такіх словах пішацца паводле вымаўлення.

Параўнай рускае счастливый і беларускае шчаслівы. Колькі адрозненняў у напісанні і з чым яны звязаны?

Зверыць разважанне

Адрозненняў тры. На пачатку па-беларуску шч, а не сч — так перадаецца вымаўленне. Няма літары т: спалучэнне стл пішацца як сл. Замест рускага и — беларускае і. Першыя два адрозненні звязаны з тым, што беларускае напісанне бліжэй да вымаўлення.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Як вымаўляем — так пішам

    Гістарычныя спалучэнні здн, стн, стл, рдн, рдц пішуцца як зн, сн, сл, рн, рц.

  2. Здн → зн

    Праязны, позні, безвыязна: д паміж з і н не вымаўляецца і не пішацца.

  3. Стн, стл → сн, сл

    Кантрасны, абласны, аднамесны, шчаслівы, жаласлівы: т не пішам.

  4. Рдн, рдц → рн, рц

    Міласэрны, сэрца: д паміж р і н, ц выпадае.

  5. Не пераносім рускае напісанне

    Па-руску сердце, счастливый, а па-беларуску сэрца, шчаслівы.

  6. Па-за спалучэннем літары застаюцца

    Кантраст, праезд, мастак, сястра — тут т і д вымаўляюцца і пішуцца.

Памятка: разбор па кроках

Одноместный → чуем адна-ме-сны → стн вымаўляецца як [сн] → аднамесны.

  1. Вымаў слова павольна. Ці чуваць [д] або [т] паміж зычнымі? У слове шчаслівы [т] не чуваць.
  2. Знайдзі гістарычнае спалучэнне. Па-руску здн, стн, стл, рдн, рдц: поздний, счастливый, сердце.
  3. Запішы, як вымаўляеш. Зн, сн, сл, рн, рц: позні, шчаслівы, сэрца.

Цяпер растлумач: Як у беларускай мове перадаюцца на пісьме спалучэнні зычных здн, стн, стл, рдн, рдц?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як у беларускай мове перадаюцца на пісьме спалучэнні здн, стн, стл, рдн, рдц?
2. Якое слова напісана правільна?
3. У якім слове т пішацца?
4. Як па-беларуску «сердце»?
5. У якім радзе ўсе словы напісаны правільна?
6. Што значыць выраз «з заміраннем сэрца»?
7. Як па-беларуску «капустный лист»?
8. Калі літары е, ё, ю, я абазначаюць два гукі?
9. Колькі складоў у слове «паздымае»?
10. У якім слове дз можна раздзяліць пры пераносе?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑