Лексіка. Фразеалогія

§ 22. Лексічнае значэнне слова

Даведваемся, што такое лексічнае значэнне слова і лексіка, вучымся рознымі спосабамі тлумачыць значэнне слова і карыстацца тлумачальным слоўнікам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паэт А. Грачанікаў піша, што ў роднай мове кожнае слова мае «свой колер, і смак, і пах». Скажы слова «мара» — і ўяўляецца нешта светлае, жаданае. Скажы «навальніца» — і чуеш гром. Кожнае слова нешта абазначае. Што менавіта — пра гэта і пагаворым.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое лексічнае значэнне слова і як яго можна растлумачыць?

01

Слова — адна з галоўных адзінак мовы

Словы называюць усё, што ёсць на свеце: прадметы, колькасць прадметаў, дзеянні, прыметы. Слова — адна з галоўных адзінак мовы.

Мова, мары, песні — прадметы і з’явы; родная, светлыя — прыметы; пяць, дзесяць — колькасць; спяваць, марыць — дзеянні. Без слоў нельга было б нічога назваць і нічога расказаць.

Паглядзім, як гэта працуе

Родная мова, светлыя мары, пяць песень, цікавы верш.

Мова, мары, песні, верш называюць прадметы і з’явы, родная, светлыя, цікавы — прыметы, пяць — колькасць.

02

Лексічнае значэнне слова. Лексіка

Кожнае слова што-небудзь абазначае, гэта значыць, яно мае лексічнае значэнне. Лексічнае значэнне — сэнс слова: мара — тое, што створана ўяўленнем, фантазіяй.

Некаторыя словы не называюць, а толькі злучаюць іншыя словы ў словазлучэннях і сказах: сёння ці заўтра, ісці ў кіно.

Усе словы мовы — гэта яе слоўнікавы склад, ці лексіка (з грэчаскай мовы лексіс — слова).

Паглядзім, як гэта працуе

З вуснаў маці яно ўвайшло ў наша жыццё. Як чароўны ключ, яно адкрывае нам разнастайныя цуды і таямніцы жыцця (паводле А. Крывіцкага).

Слова цуды абазначае нешта незвычайнае, дзіўнае; таямніцы — тое, што схавана, невядома. Словы з, у, як, і нічога не называюць, а толькі злучаюць іншыя словы.

03

Як растлумачыць лексічнае значэнне слова

Растлумачыць лексічнае значэнне слова можна наступнымі спосабамі:

  • апісаць, пералічыць галоўныя прыметы прадмета, намаляваць словамі прадмет: дзюны — пясчаныя пагоркі, нанесеныя ветрам;
  • падабраць аднакаранёвае слова: бярэзнік — бяроза;
  • падабраць блізкае па значэнні слова: адвага — геройства;
  • раскрыць значэнне частак слова: дабрадушны — добрая душа (пра чалавека).
Паглядзім, як гэта працуе

Клін — птушкі, якія ляцяць вуглом; моц — сіла; рыбак — рыба; сінявокі — сінія вочы.

Значэнне слова клін мы апісалі, да слова моц падабралі блізкае па значэнні слова, да рыбак — аднакаранёвае, а ў слове сінявокі раскрылі значэнне частак.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы тлумачэння лексічнага значэння

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабШто робімПрыклад
АпісаннеПералічваем галоўныя прыметы прадмета, малюем яго словамідзюны — пясчаныя пагоркі, нанесеныя ветрам
Аднакаранёвае словаНазываем слова з тым жа коранембярэзнік — бяроза
Блізкае па значэнні словаПадбіраем слова з падобным сэнсамадвага — геройства
Значэнне частак словаРаскрываем, што значаць часткі словадабрадушны — добрая душа (пра чалавека)
04

Тлумачальны слоўнік і слоўнікавы артыкул

Лексічнае значэнне слова раскрываецца ў тлумачальным слоўніку і падаецца ў слоўнікавым артыкуле.

Баравіна, -ы, мн. -ы, -ін, ж. Малады сасновы лес. Грыбныя баравіны.

У слоўнікавым артыкуле спачатку ідзе само слова (з націскам), потым — граматычныя паметы (канчаткі, род), пасля — лексічнае значэнне і прыклад ужывання. Словы ў слоўніку размешчаны па алфавіце.

Гавары і пішы правільна

Хараство́ — прыгажосць. Незвычайнае хараство чуецца нам у гучанні слова.

У слове хараство націск падае на апошні склад. Яшчэ адно слова з параграфа — самабытны: арыгінальны, не падобны да іншых, своеасаблівы (самабытная беларуская мова).

Прасочваем шлях

Як растлумачыць незнаёмае слова

  1. Чытаем сказ, дзе сустрэлася слова

    Кантэкст падказвае, пра што ідзе гаворка.

    Ён быў гатовы скласці крылы, каб упасці ў бездань.

  2. Выбіраем спосаб тлумачэння

    Апісваем прадмет, падбіраем аднакаранёвае або блізкае па значэнні слова, раскрываем значэнне частак.

    бездань — вельмі глыбокае месца, прорва

  3. Правяраем па тлумачальным слоўніку

    Знаходзім слоўнікавы артыкул па алфавіце і чытаем значэнне.

    бездань → літара б → слоўнікавы артыкул «Бездань»

  4. Падстаўляем тлумачэнне ў сказ

    Калі сэнс сказа не змяніўся, слова растлумачана правільна.

    …каб упасці ў вельмі глыбокае месца.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якім спосабам растлумачана значэнне?

Прачытай слова і яго тлумачэнне. Размяркуй карткі па чатырох спосабах тлумачэння лексічнага значэння.

Думай як філолаг

Ці мае слова колер, смак і пах?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 170. Паэт А. Грачанікаў піша, што кожнае слова роднай мовы мае «свой колер, і смак, і пах». Ці можа слова сапраўды мець колер, смак і пах?

Зверыць разважанне

Не ў прамым сэнсе: слова — гэта не фарба і не яда. Але кожнае слова мае сваё лексічнае значэнне і выклікае ў нас вобразы і пачуцці. Слова «вясна» нагадвае пра зелень і сонца, «мёд» — пра салодкі смак, «бэз» — пра водар. Таму паэт і кажа, што слова мае «свой колер, і смак, і пах».

Практ. 171. Якія словы «схаваліся» ў слове самабытная? Як яны дапамагаюць зразумець яго значэнне?

Зверыць разважанне

У слове самабытная схаваліся словы сам і быць (быт). Самабытная — тая, што існуе сама па сабе, па-свойму. Так мы раскрылі значэнне частак слова. У слоўніку: самабытны — арыгінальны, не падобны да іншых, своеасаблівы. Самабытная беларуская мова — мова, якая мае свае адметныя рысы.

Практ. 173. Растлумач прыказку «Слова як птушка: выпусціў — не зловіш». Што яна гаворыць пра сілу слова?

Зверыць разважанне

Сказанае слова нельга вярнуць, як нельга злавіць птушку, якую выпусцілі. Таму трэба думаць, перш чым сказаць: злое слова можа пакрыўдзіць, і забыць яго цяжка («Рана загоіцца, а злое слова — ніколі»).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Словы называюць свет

    Словы называюць прадметы, колькасць прадметаў, дзеянні, прыметы. Слова — адна з галоўных адзінак мовы.

  2. Лексічнае значэнне

    Лексічнае значэнне — сэнс слова: мара — тое, што створана ўяўленнем, фантазіяй.

  3. Словы, якія злучаюць

    Некаторыя словы нічога не называюць, а толькі злучаюць іншыя: сёння ці заўтра, ісці ў кіно.

  4. Лексіка

    Усе словы мовы — яе слоўнікавы склад, ці лексіка (з грэчаскай лексіс — слова).

  5. Чатыры спосабы тлумачэння

    Апісанне прадмета, аднакаранёвае слова, блізкае па значэнні слова, значэнне частак слова.

  6. Тлумачальны слоўнік

    Значэнне слова падаецца ў слоўнікавым артыкуле тлумачальнага слоўніка: баравіна — малады сасновы лес.

Памятка: разбор па кроках

Дзюны → апісваем прадмет → пясчаныя пагоркі, нанесеныя ветрам.

  1. Знайдзі слова ў кантэксце. Прачытай сказ: «Яно ўводзіць нас у велічны палац навукі». Тут палац — не будынак, а свет ведаў.
  2. Выберы спосаб тлумачэння. Апішы прадмет, падбяры аднакаранёвае або блізкае па значэнні слова ці раскрый значэнне частак: дабрадушны — добрая душа.
  3. Правер па тлумачальным слоўніку. Знайдзі слоўнікавы артыкул па алфавіце і звер сваё тлумачэнне з тым, што там напісана.

Цяпер растлумач: Што такое лексічнае значэнне слова і як яго можна растлумачыць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое лексічнае значэнне слова?
2. Як яшчэ называюць слоўнікавы склад мовы?
3. Якое слова ў сказе «Мы ідзём у кіно» нічога не называе, а толькі злучае іншыя словы?
4. Якім спосабам растлумачана значэнне: «бярэзнік — бяроза»?
5. З якой мовы паходзіць слова «лексіка»?
6. Якім спосабам растлумачана значэнне: «дабрадушны — добрая душа»?
7. Дзе раскрываецца лексічнае значэнне слова?
8. Што значыць слова «самабытны»?
9. У якім радзе абодва словы напісаны правільна?
10. Якое тлумачэнне слова «дзюны» правільнае?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑