Адрозніваем адназначныя і мнагазначныя словы, вучымся бачыць, чым падобныя значэнні мнагазначнага слова, і вызначаць значэнне па кантэксце і слоўніку.
Пятра Клімука называюць піянерам беларускай касманаўтыкі. Але ж піянерам называюць і школьніка — члена дзіцячай арганізацыі. Адно слова — а значэнні розныя. Як такое можа быць і як не заблытацца?
Чым адназначныя словы адрозніваюцца ад мнагазначных і як вызначыць значэнне мнагазначнага слова ў тэксце?
Словы, якія маюць адно лексічнае значэнне, называюцца адназначнымі: водар — прыемны пах, духмянасць.
Адназначнымі часта бываюць назвы месяцаў, раслін, прафесій, прадметаў побыту: ліпень, ландыш, касманаўт, тралейбус.
Водар ландышаў, водар бэзу, водар свежага хлеба.
Ва ўсіх словазлучэннях слова водар мае адно і тое ж значэнне — прыемны пах. Новых значэнняў не з’яўляецца.
Словы, якія маюць некалькі лексічных значэнняў, называюцца мнагазначнымі: крыніца — 1. Натуральны выхад падземных вод на паверхню зямлі. 2. Тое, што дае пачатак чаму-небудзь. 3. Пісьмовыя помнікі, дакументы.
Мнагазначныя словы называюць розныя прадметы, прыметы, дзеянні, аднак яны хоць чым-небудзь падобныя паміж сабой.
Халодная крыніца ў лесе. Кніга — крыніца ведаў. Летапісы — гістарычныя крыніцы.
З крыніцы выцякае вада, з кнігі мы чэрпаем веды, з летапісаў — звесткі пра мінулае. Агульнае ва ўсіх значэннях — тое, адкуль нешта бярэцца, пачынаецца.
У тлумачальным слоўніку ўсе значэнні мнагазначнага слова падаюцца ў адным слоўнікавым артыкуле і пазначаюцца лічбамі 1, 2, 3…
Піянер, -а, м. 1. Чалавек, які адным з першых пасяліўся ў новай, недаследаванай краіне, мясцовасці. 2. Чалавек, які паклаў пачатак чаму-небудзь новаму. 3. Член дзіцячай арганізацыі.
Пятра Клімука можна назваць піянерам беларускай касманаўтыкі. Пётр Клімук стаў першым беларусам, які паляцеў у космас.
Тут слова піянер ужыта ў другім значэнні: чалавек, які паклаў пачатак чаму-небудзь новаму, быў першым у нейкай справе.
| Прымета | Адназначныя словы | Мнагазначныя словы |
|---|---|---|
| Колькі значэнняў | Адно лексічнае значэнне | Некалькі лексічных значэнняў |
| Прыклады | водар, ліпень, ландыш, касманаўт | крыніца, піянер, корань, карціна |
| Сувязь паміж значэннямі | — | Значэнні хоць чым-небудзь падобныя паміж сабой |
| У тлумачальным слоўніку | Адно тлумачэнне без нумароў | Адзін артыкул, значэнні пад нумарамі 1, 2, 3… |
Якое значэнне мнагазначнага слова ўжыта ў сказе, падказвае кантэкст — суседнія словы. Каб зразумець сэнс, да мнагазначнага слова можна падабраць прыметнік: «прыметнік + назоўнік».
Мнагазначныя словы з тэксту пра 3 ліпеня 1944 года: дзень, карціна, герой; адназначнае — ліпень. З тэксту пра ландыш: корань, вушкі, завушніцы.
Знакамітая карціна В. Волкава — прыгожая карціна прыроды — новая карціна ў кінатэатры. Корань ландыша — корань слова — корань зуба.
Карціна — твор жывапісу, відовішча, кінафільм. Корань — частка расліны ў зямлі, частка слова, частка зуба ў дзясне. Значэнні розныя, але падобныя: корань заўсёды аснова, з якой нешта расце.
Глядзім, колькі значэнняў пазначана лічбамі.
Піянер: 1, 2, 3 — тры значэнні, слова мнагазначнае.
Звяртаем увагу на суседнія словы.
Пятра Клімука можна назваць піянерам беларускай касманаўтыкі.
Падстаўляем значэнні па чарзе і правяраем, якое падыходзіць.
Піянер — чалавек, які паклаў пачатак чаму-небудзь новаму (2-е значэнне).
Мнагазначнае слова мае падобныя значэнні.
Ва ўсіх значэннях піянер — той, хто першы.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Піянер касманаўтыкі → чалавек, які першым зрабіў нешта новае → слова мнагазначнае, 2-е значэнне.
Задача 1. Практ. 180. Ваш клас рыхтуе аб’яву на школьны стэнд «Беражыце ландышы!». Напішы зварот да аднакласнікаў (3–4 сказы): чаму нельга рваць ландышы.
Сябры! Ландыш цвіце за сваё жыццё ўсяго два ці тры разы, а першы раз зацвітае толькі ў сямігадовым узросце. Сарваўшы букет, мы знішчаем прыгажосць, якая расла гадамі. Любуйцеся ландышамі ў лесе і не рвіце іх дзеля ўцехі!
Праверце: ёсць зварот, давод з тэксту падручніка і заклік.
Задача 2. Малодшы брат лічыць, што піянер — гэта толькі школьнік у чырвоным гальштуку. Растлумач яму, якія яшчэ значэнні мае гэтае слова, і прывядзі прыклад.
Піянер — мнагазначнае слова. Так называюць не толькі члена дзіцячай арганізацыі, але і чалавека, які першым пачаў нейкую справу. Напрыклад, Пётр Клімук — піянер беларускай касманаўтыкі: ён першы з беларусаў паляцеў у космас.
Праверце: названы не менш за два значэнні, ёсць прыклад.
Задача 3. Складзі для класнага чата загадку-жарт з мнагазначным словам «ключ» або «крыніца»: два сказы, у якіх слова ўжыта ў розных значэннях.
Са скрыні дастаў я ключ — і адамкнуў дзверы. У лесе біў халодны ключ — і я напіўся вады.
Праверце: у сказах слова ўжыта ў розных значэннях (прылада для замка і крыніца), значэнні падобныя: і тое, і другое «адкрывае».
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Разлажы словы: адназначныя (адно лексічнае значэнне) і мнагазначныя (некалькі значэнняў).
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму крыніцу вады, кнігу як «крыніцу ведаў» і летапісы як «гістарычныя крыніцы» называюць адным словам? Што агульнае ў гэтых значэннях?
З крыніцы выцякае вада, з кнігі мы чэрпаем веды, з летапісаў даведваемся пра мінулае. Ва ўсіх выпадках крыніца — гэта тое, адкуль нешта бярэцца, пачынаецца. Значэнні розныя, але падобныя, таму гэта адно мнагазначнае слова.
Практ. 180. Чым падобныя корань расліны, корань слова і корань зуба?
Корань расліны схаваны ў зямлі і трымае расліну, з яго расце сцябло. Корань зуба схаваны ў дзясне і трымае зуб. Корань слова — галоўная частка, ад якой утвараюцца аднакаранёвыя словы. Агульнае: корань — гэта аснова, тое, на чым трымаецца і з чаго расце астатняе.
Практ. 177. Складзі тры сказы, у якіх слова «піянер» ужыта ў розных значэннях.
Першыя піянеры асвойвалі новыя землі за акіянам (той, хто першым пасяліўся ў новай мясцовасці). Пётр Клімук — піянер беларускай касманаўтыкі (той, хто паклаў пачатак новаму). Мой дзядуля ў школе быў піянерам (член дзіцячай арганізацыі). Агульнае ва ўсіх значэннях — быць першым, ісці наперадзе.
Маюць адно лексічнае значэнне: водар — прыемны пах, духмянасць.
Маюць некалькі лексічных значэнняў: крыніца, піянер, корань, карціна.
Значэнні мнагазначнага слова хоць чым-небудзь падобныя паміж сабой: крыніца вады і крыніца ведаў.
Значэнні мнагазначнага слова падаюцца ў адным слоўнікавым артыкуле пад нумарамі.
Якое значэнне ўжыта, вызначаем па суседніх словах: карціна В. Волкава — твор жывапісу.
Каб растлумачыць мнагазначнае слова, падбіраем да яго прыметнік: працоўны дзень, гістарычная крыніца.
Крыніца ведаў → суседняе слова «ведаў» → тое, што дае пачатак чаму-небудзь → 2-е значэнне.
Цяпер растлумач: Чым адназначныя словы адрозніваюцца ад мнагазначных і як вызначыць значэнне мнагазначнага слова ў тэксце?
Загрузка прагрэсу…