Адрозніваем прамое і пераноснае значэнне слова, высвятляем, на аснове чаго ўзнікае перанос, і бачым, як пераносныя значэнні робяць мову вобразнай.
У казцы «Музыка-чарадзей» музыка зайграў так, што «заслухаліся і неба, і зямля», «зоркі мітусяцца», а «вада кіпіць, як вада ў гаршку». Хіба неба можа слухаць, а рака — кіпець? Можа, калі словы ўжыты не ў прамым, а ў пераносным значэнні.
Чым прамое значэнне слова адрозніваецца ад пераноснага і на аснове чаго ўзнікае пераноснае значэнне?
Слова можа мець прамое і пераноснае значэнне. Прамое значэнне — гэта асноўнае лексічнае значэнне слова: возера — вялікі прыродны вадаём.
У прамым значэнні слова непасрэдна называе прадмет, прымету або дзеянне: гарачы чай, калючы вожык, жалезная рыдлёўка, чэрствы хлеб.
Кропля расы зіхацела на траве.
Кропля тут — маленькая круглая часцінка вадкасці. Гэта прамое, асноўнае значэнне слова.
Пераноснае значэнне слова — гэта лексічнае значэнне слова, якое ўзнікла на аснове падабенства. Перанос адбываецца, калі паміж прадметамі, прыметамі, дзеяннямі ёсць што-небудзь падобнае.
Кропля — 1. Маленькая круглая часцінка: кропля расы. 2. перан. Нязначная колькасць чаго-небудзь: кропля цукру (зусім мала).
У чай дадалі кроплю цукру.
Цукру было так мала, як адна маленькая кропля. Перанос узнік на аснове падабенства па колькасці. У слоўніку пераноснае значэнне пазначаюць паметай перан.
| Слова | Прамое значэнне | Пераноснае значэнне |
|---|---|---|
| кропля | кропля расы | кропля цукру (зусім мала) |
| гарачы | гарачы чай | гарачы характар |
| калючы | калючы вожык | калючы погляд |
| жалезны | жалезная рыдлёўка | жалезная воля |
| чэрствы | чэрствы хлеб | чэрствы чалавек |
| спаць | дзіця спіць | у каробцы спяць алоўкі |
Словы ў пераносным значэнні робяць мову вобразнай: пра прыроду і рэчы можна гаварыць як пра жывых істот.
У вершы П. Макаля алоўкі спяць, у іх каляровыя галоўкі, іх будзяць, яны сябры і браты. У казцы «Музыка-чарадзей» заслухаліся неба і зямля, скамянелі ваўкі.
А калі ўрэзаў полечку, дык усё вакол давай скакаць. Зоркі мітусяцца… — А калі зайграў полечку, дык усё вакол давай танцаваць. Зоркі мігцяць…
Калі замяніць словы ў пераносным значэнні словамі ў прамым (зайграць, танцаваць, мігцець, бурліць), сэнс захоўваецца, але тэкст губляе жывасць і вобразнасць.
Прамое або пераноснае значэнне слова вызначаем у словазлучэнні або сказе: адно і тое ж слова ў адным спалучэнні мае прамое значэнне, а ў другім — пераноснае.
Гарачы чай — гарачы характар; калючы вожык — калючы погляд; балючая рана — балючая размова; светлыя валасы — светлыя ўспаміны; сонечная раніца — сонечная ўсмешка; жалезная рыдлёўка — жалезная воля; чэрствы хлеб — чэрствы чалавек.
Калючы погляд.
Погляд не мае калючак, але ён непрыемны, «коле», як калючкі вожыка. Прыметнік ужыты ў пераносным значэнні.
Звяртаем увагу, з якім словам спалучаецца наша слова.
сонечная ўсмешка
Што слова абазначае ў асноўным значэнні?
сонечны — асветлены сонцам: сонечная раніца
Ці падобная прымета ўсмешкі на прымету сонца?
усмешка цёплая, радасная, як сонца
Калі слова абазначае прымету па падабенстве — значэнне пераноснае.
сонечная ўсмешка — пераноснае значэнне
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Чэрствы чалавек → прамое: чэрствы хлеб → чалавек «цвёрды», нечулы → пераноснае значэнне.
Задача 1. Практ. 185. Складзі 3–4 сказы для дзіцячага часопіса па малюнку з сонцам, хмаркай, дажджом і вясёлкай. Гавары пра іх як пра жывых істот.
Хмарка заплакала, і пайшоў дождж. Сонейка выглянула з-за хмаркі і ўсміхнулася. Вясёлка перакінула праз неба каляровы мост. Дрэва радасна памахала лісточкамі.
Праверце: у кожным сказе ёсць слова ў пераносным значэнні (заплакала, усміхнулася, памахала), сказы звязаны паміж сабой.
Задача 2. Ты робіш віншавальную паштоўку бабулі. Напішы 2–3 сказы, ужыўшы словы ў пераносным значэнні (залатыя рукі, сонечная ўсмешка, цёплае сэрца).
Дарагая бабуля! У цябе залатыя рукі і цёплае сэрца. Хай твая сонечная ўсмешка радуе нас яшчэ доўгія гады!
Праверце: словы залатыя, цёплае, сонечная ўжыты ў пераносным значэнні, тэкст пачынаецца са звароту.
Задача 3. Аднакласнік лічыць, што ў сказе «Чэрствы хлеб ляжаў на стале» слова чэрствы ўжыта ў пераносным значэнні. Растлумач яму, у чым памылка, і прывядзі прыклад пераноснага значэння.
Хлеб сапраўды можа быць чэрствым — засохлым, цвёрдым. Таму ў гэтым сказе значэнне прамое. Пераноснае — у словазлучэнні «чэрствы чалавек»: чалавек не засохлы, а нечулы, абыякавы.
Праверце: растлумачана, чаму значэнне прамое, і прыведзены прыклад пераноснага.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Словазлучэнні з практ. 184. Разлажы іх: прыметнік ужыты ў прамым або ў пераносным значэнні.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму пра маленькую колькасць цукру кажуць «кропля цукру», хоць цукар не вадкасць?
Кропля — вельмі маленькая часцінка вадкасці. Цукру было так мала, што гэтую колькасць параўналі з кропляй. Пераноснае значэнне ўзнікла на аснове падабенства па колькасці: кропля цукру — зусім мала.
Практ. 181. Параўнай: «Зоркі мітусяцца, хмаркі плаваюць па небе» і «Зоркі мігцяць, хмаркі рухаюцца па небе». Які варыянт прыгажэйшы і чаму?
Першы прыгажэйшы. Словы мітусяцца, плаваюць ужыты ў пераносным значэнні: зоркі і хмаркі паводзяць сябе як жывыя, як быццам таксама танцуюць пад музыку. Другі варыянт дакладны, але не такі вобразны. Пераносныя значэнні робяць мову жывой і выразнай.
Практ. 183. Чаму паэт П. Макаль называе алоўкі «каляровымі галоўкамі», «сябрамі» і «братамі»?
Алоўкі падобныя на людзей: у іх ёсць «галоўкі» — каляровыя кончыкі, іх сем, як сямёра братоў, і яны разам «працуюць» — малююць. Паэт гаворыць пра алоўкі як пра жывых, таму словы галоўкі, сябры, браты, спяць, прачынайцеся ўжыты ў пераносным значэнні.
Слова можа мець прамое і пераноснае значэнне.
Гэта асноўнае лексічнае значэнне слова: возера — вялікі прыродны вадаём.
Узнікае на аснове падабенства прадметаў, прымет, дзеянняў: кропля цукру — зусім мала.
У тлумачальным слоўніку пераноснае значэнне пазначаюць паметай перан.
Значэнне вызначаем у спалучэнні: гарачы чай — прамое, гарачы характар — пераноснае.
Пераносныя значэнні ажыўляюць тэкст: спяць алоўкі, заслухаліся неба і зямля.
Жалезная воля → прамое: жалезная рыдлёўка → воля моцная, як жалеза → пераноснае значэнне.
Цяпер растлумач: Чым прамое значэнне слова адрозніваецца ад пераноснага і на аснове чаго ўзнікае пераноснае значэнне?
Загрузка прагрэсу…