Лексіка. Фразеалогія

§ 25. Сінонімы

Знаёмімся з сінонімамі — словамі, якія называюць адно і тое ж, але гучаць па-рознаму, — вучымся бачыць адценні іх значэнняў і ўжываць сінонімы ў тэксце.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мама ўбачыла дзіцячыя малюнкі на сцяне і сказала: «Дык я трапіла на вернісаж!» Дзеці ніколі не чулі гэтага слова. А ў тым жа тэксце побач стаяць словы выстаўка і выстава — розныя па гучанні, але амаль аднолькавыя па сэнсе. Як называюцца такія словы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое сінонімы, чым яны адрозніваюцца паміж сабой і навошта патрэбныя ў маўленні?

01

Што такое сінонімы

Словы, якія называюць адзін і той жа прадмет, з’яву, дзеянне ці прымету, адносяцца да адной часціны мовы, але па-рознаму вымаўляюцца і пішуцца, называюцца сінонімамі: гаворка, гутарка, размова.

Сінонімы ўтвараюць сінанімічны рад. Словы розных часцін мовы (гаворка — гаварыць) і формы аднаго слова (размова — размовай) сінонімамі не з’яўляюцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Там на самым відным месцы, як на выстаўцы, віселі нашы малюнкі. — Ого! — здзіўлена сказала мама і спынілася ля нашай выставы (паводле А. Васілевіч).

Выстаўка і выстава — назоўнікі, якія называюць адно і тое ж. Гэта сінонімы. А вернісаж — урачыстае адкрыццё мастацкай выставы.

Параўноўваем і заўважаем

Сінонімы ці не?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Пара слоўСінонімы?Чаму
гаворка — гутаркатакадна часціна мовы, адзін сэнс, розныя гучанне і напісанне
выстаўка — выставатакабодва назоўнікі называюць адно і тое ж
блізка — рукой падацьтакслова і ўстойлівае спалучэнне з адным сэнсам
гаворка — гаварыцьнерозныя часціны мовы: назоўнік і дзеяслоў
размова — размовайнегэта формы аднаго і таго ж слова
блізкі — далёкінезначэнні супрацьлеглыя
02

Адценні значэнняў сінонімаў

Сінонімы паміж сабой адрозніваюцца адценнямі значэнняў: голасна, гучна, аглушальна; ісці, ступаць, крочыць, маршыраваць, плесціся.

Аглушальна — вельмі гучна; маршыраваць — ісці строем, у ногу; плесціся — ісці павольна, з цяжкасцю. Сінонімы можна размясціць у той паслядоўнасці, у якой узмацняецца ступень прыметы: смеласць, адвага, мужнасць, гераізм.

Сінонімы адрозніваюцца і ўжываннем: нейтральныя словы ўжываюцца ва ўсіх стылях маўлення (гаварыць), кніжныя — у навуковых, публіцыстычных тэкстах, афіцыйных дакументах, размоўныя — толькі ў гутарковым стылі (балабоніць).

Паглядзім, як гэта працуе

Салдаты маршыруюць па плошчы. Стомлены турыст ледзь пляцецца па дарозе.

Абодва дзеясловы значаць «ісці», але маршыраваць — роўна, у ногу, а плесціся — павольна, з цяжкасцю. Памяняць іх месцамі нельга.

03

Роля сінонімаў у тэксце

Сінонімы даюць магчымасць пазбягаць паўтораў слоў і служаць сродкам сувязі сказаў у тэксце.

У тэксце В. Віткі харошы чалавек — гэта добры, шчыры, душэўны, сардэчны, чулы, уважлівы, спагадлівы, праўдзівы. Такіх людзей любяць, паважаюць і шануюць — гэта рад дзеясловаў-сінонімаў.

Паглядзім, як гэта працуе

Гэты дар мы называем мужнасцю. … Смеласць жыла ў людскім імкненні скарыць агонь, ваду і маланку. Адвага адкрывала мацерыкі… Гераізм прыводзіў чалавека да перамог (паводле У. Карпава).

Аўтар не паўтарае адно слова, а бярэ сінонімы: мужнасць, смеласць, адвага, гераізм. Яны звязваюць сказы і паказваюць розныя бакі адной якасці.

04

Сінанімічныя спалучэнні слоў

Сінанімічнымі могуць быць не толькі словы, але і ўстойлівыя спалучэнні слоў: блізка — рукой падаць, за два крокі.

Выраз добрая душа значыць тое ж, што добры, сардэчны чалавек.

Гавары і пішы правільна

Та́лент — таленавіты, талент мастака.

У слове талент націск падае на першы склад. Сінонімы да яго — здольнасць, дар: «Прырода надзяліла чалавека цудоўным дарам».

Прасочваем шлях

Як падабраць сінонім

  1. Вызначаем часціну мовы і значэнне

    Сінонім павінен быць той жа часцінай мовы.

    падымаўся (дзеяслоў) — рухаўся ўгору

  2. Падбіраем словы з блізкім сэнсам

    Успамінаем або глядзім у слоўнік сінонімаў.

    падымаўся, узбіраўся, узыходзіў

  3. Улічваем адценне значэння

    Выбіраем слова, якое найлепш падыходзіць да сітуацыі.

    старэнькі дзядок узбіраўся — з цяжкасцю

  4. Правяраем у сказе

    Сэнс захаваўся, паўтору няма.

    У трамвай па прыступках узбіраўся старэнькі дзядок.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сінонімы ці не?

Сінонімы — словы адной часціны мовы з адным і тым жа значэннем. Разлажы пары слоў.

Думай як філолаг

Ці можна адзін сінонім замяніць другім?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Ісці, ступаць, крочыць, маршыраваць, плесціся — сінонімы. Ці можна сказаць: «На парадзе салдаты плятуцца па плошчы»? Чаму?

Зверыць разважанне

Не. Сінонімы адрозніваюцца адценнямі значэнняў. Маршыраваць — ісці строем, у ногу; плесціся — ісці павольна, з цяжкасцю. Пра парад трэба сказаць: салдаты маршыруюць. Сінонім выбіраюць па сэнсе сітуацыі.

Чаму «смелы» і «смеласць» не сінонімы, хоць сэнс у іх блізкі?

Зверыць разважанне

Сінонімы — словы адной і той жа часціны мовы. Смелы — прыметнік (называе прымету), смеласць — назоўнік (называе якасць як прадмет). Сінонім да смелы — адважны, а да смеласць — адвага.

Практ. 190. Як сінонімы звязваюць сказы ў тэксце «Слова пра мужнасць»?

Зверыць разважанне

Аўтар у кожным сказе называе адну і тую ж якасць рознымі словамі: мужнасць — смеласць — адвага — гераізм. Паўтору няма, але чытач разумее, што гаворка ідзе пра адно і тое ж. Так сінонімы служаць сродкам сувязі сказаў і паказваюць розныя бакі мужнасці.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое сінонімы

    Словы адной часціны мовы, якія называюць адно і тое ж, але па-рознаму вымаўляюцца і пішуцца: гаворка, гутарка, размова.

  2. Адценні значэнняў

    Сінонімы адрозніваюцца адценнямі: ісці, крочыць, маршыраваць, плесціся.

  3. Сінанімічны рад

    Сінонімы можна размясціць па ўзмацненні прыметы: голасна, гучна, аглушальна.

  4. Без паўтораў

    Сінонімы дапамагаюць пазбягаць паўтораў і звязваюць сказы ў тэксце.

  5. Устойлівыя спалучэнні

    Сінанімічнымі бываюць і спалучэнні слоў: блізка — рукой падаць, за два крокі.

  6. Стыль сіноніма

    Сінонімы бываюць нейтральныя, кніжныя і размоўныя: гаварыць — балабоніць.

Памятка: разбор па кроках

Гаворка → назоўнік → гутарка, размова → сінанімічны рад.

  1. Вызначы часціну мовы і значэнне слова. Сінонім мусіць быць той жа часцінай мовы: адвага (назоўнік) — смеласць (назоўнік).
  2. Падбяры словы з блізкім сэнсам. Смеласць, мужнасць, гераізм — усе называюць адну якасць.
  3. Улічы адценне і правер у сказе. Выберы слова, якое найлепш падыходзіць, і пераканайся, што сэнс захаваўся і паўтору няма.

Цяпер растлумач: Што такое сінонімы, чым яны адрозніваюцца паміж сабой і навошта патрэбныя ў маўленні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое сінонімы?
2. Які рад складаецца з сінонімаў?
3. Чым сінонімы адрозніваюцца паміж сабой?
4. Які сінонім значыць «ісці павольна, з цяжкасцю»?
5. Якое ўстойлівае спалучэнне сінанімічнае слову «блізка»?
6. Навошта ў тэксце ўжываюць сінонімы?
7. Што значыць слова «вернісаж»?
8. Якое слова — сінонім да слова «адвага»?
9. Як правільна напісаць?
10. Якую памету ставяць да слова, што ўжываецца толькі ў гутарковым стылі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑