Лексіка. Фразеалогія

§ 26. Антонімы

Знаёмімся з антонімамі — словамі з супрацьлеглым значэннем, — вучымся падбіраць іх з улікам значэння слова і ўжываць у маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прыказка кажа: «Лёгка пасварыцца, цяжка памірыцца». Яна запамінаецца адразу, бо пабудавана на супрацьлегласці: лёгка — цяжка, пасварыцца — памірыцца. Як называюцца такія пары слоў?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое антонімы і як правільна падабраць антонім да слова?

01

Што такое антонімы

Антонімы — словы адной і той жа часціны мовы з супрацьлеглым значэннем: радасць — сум, чысты — брудны.

Словы-антонімы характарызуюць прадметы, прыметы, з’явы, дзеянні па якой-небудзь адной іх асаблівасці, але з супрацьлеглых бакоў. Таму антанімічныя пары ўтвараюць словы адной часціны мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

Блізкі, далёкі, добры. Адважны, баязлівы, страшны. Горача, светла, холадна.

Антонімы: блізкі — далёкі (адлегласць), адважны — баязлівы (смеласць), горача — холадна (тэмпература). Добры, страшны, светла — лішнія: яны называюць іншую прымету.

02

Антонімы розных часцін мовы

Антанімічныя пары могуць утвараць назоўнікі, прыметнікі, дзеясловы, прыслоўі — але абодва словы пары заўсёды адной часціны мовы.

Холад — цяпло, вечар — раніца (назоўнікі); сонечны — пахмурны, старэйшы — малодшы (прыметнікі); адлятаць — прылятаць, маўчаць — спяваць (дзеясловы); горача — холадна (прыслоўі).

Паглядзім, як гэта працуе

Чалавек, які знойдзе чароўную папараць-кветку, стане багатым і шчаслівым (паводле У. Коваля).

Знойдзе — згубіць (дзеясловы), багаты — бедны, шчаслівы — няшчасны (прыметнікі), ноч — дзень, сіла — слабасць (назоўнікі). Да назваў дрэў, раслін, звяроў, птушак антонімаў падабраць нельга: у іх няма прыметы, якая мае супрацьлеглы бок.

03

Антонімы і мнагазначныя словы

Да мнагазначнага слова антонім падбіраюць у адпаведнасці са значэннем, у якім яно ўжыта. У розных значэннях у слова могуць быць розныя антонімы, а ў некаторых значэннях антоніма няма.

Мяккі хлеб — чэрствы, мяккі матэрыял — цвёрды, мяккі клімат — суровы. Стары дом — новы, стары чалавек — малады. Лёгкі ўрок — цяжкі, лёгкі мароз — моцны. Сухое паветра — вільготнае.

Паглядзім, як гэта працуе

Сяброўства бывае рознае — і цёплае, і марознае, і вечнае, і да пары (Р. Тармола).

Прыметнікі цёплае і марознае ўжыты ў пераносным значэнні і складаюць антанімічную пару. Вечнае — да пары (часовае) — таксама супрацьлеглыя па сэнсе.

Параўноўваем і заўважаем

Антонімы да мнагазначных слоў (практ. 196)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловаСловазлучэннеАнтонім
мяккімяккі хлеб / матэрыял / кліматчэрствы / цвёрды / суровы
старыстары дом / чалавекновы / малады
лёгкілёгкі ўрок / марозцяжкі / моцны
сухісухое паветравільготнае
цёплыцёплае сяброўствамарознае (халоднае)
04

Антонімы ў прыказках і ў маўленні

Антонімы дапамагаюць супрацьпаставіць з’явы, падзеі, учынкі, зрабіць думку яркай і выразнай. Асабліва часта яны трапляюцца ў прыказках.

  • Свая хатка — родная матка, а чужая — мачаха.
  • Згодаю дом збудуеш, а нязгодаю — гатовае разбурыш.
  • Ліха перамелецца, дабро наступіць.
  • Сыты галоднага не разумее.
  • Калі ёсць пачатак, то будзе і канчатак.
Паглядзім, як гэта працуе

Новых сяброў набывай, а старых не забывай.

Антонімы новыя — старыя падкрэсліваюць думку: шукаць новых сяброў добра, але нельга забываць тых, з кім сябруеш даўно.

Прасочваем шлях

Як падабраць антонім

  1. Вызначаем часціну мовы

    Антонім мусіць быць той жа часцінай мовы.

    мяккі — прыметнік

  2. Высвятляем значэнне ў словазлучэнні

    Мнагазначнае слова мае розныя антонімы ў розных значэннях.

    мяккі клімат — цёплы, без марозаў

  3. Шукаем супрацьлегласць па той жа прымеце

    Прымета адна, бакі супрацьлеглыя.

    мяккі клімат — суровы клімат

  4. Правяраем пару

    Калі значэнні проста розныя, а не супрацьлеглыя, — гэта не антонімы.

    мяккі — вясёлы: не антонімы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Антонімы, сінонімы ці ні тое, ні другое?

Разлажы пары слоў. Антонімы — супрацьлеглыя па значэнні, сінонімы — блізкія па значэнні словы адной часціны мовы.

Думай як філолаг

Ці ва ўсіх слоў ёсць антонімы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 198. Ці можна падабраць антонімы да назваў дрэў, раслін, звяроў, птушак? Чаму?

Зверыць разважанне

Нельга. Антонімы характарызуюць прадмет па адной асаблівасці з супрацьлеглых бакоў: цёплы — халодны, знайсці — згубіць. Бяроза, папараць, воўк, зязюля проста называюць прадметы, у іх няма прыметы, якая мела б супрацьлеглы бок. Таму бяроза — ліпа не антонімы, а проста розныя назвы.

Практ. 199. Дакажы, што мнагазначныя словы не ва ўсіх значэннях маюць антонімы. Разгледзь прыметнік «жалезны».

Зверыць разважанне

Жалезная воля — моцная, цвёрдая; тут антонім ёсць: слабая воля. Але ў прамым значэнні — жалезная рыдлёўка (зробленая з жалеза) — антоніма няма: матэрыял не мае супрацьлеглага боку. Значыць, мнагазначнае слова можа мець антонім у адным значэнні і не мець у другім.

Практ. 195. Растлумач прыказку «Новых сяброў набывай, а старых не забывай». Якую ролю ў ёй адыгрываюць антонімы?

Зверыць разважанне

Прыказка раіць заводзіць новых сяброў, але не забываць тых, з кім сябруеш даўно. Антонімы новыя — старыя супрацьпастаўляюць дзве групы сяброў і робяць думку яркай і лёгкай для запамінання.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое антонімы

    Словы адной і той жа часціны мовы з супрацьлеглым значэннем: радасць — сум, чысты — брудны.

  2. Адна прымета

    Антонімы характарызуюць прадмет па адной асаблівасці, але з супрацьлеглых бакоў: блізкі — далёкі.

  3. Адна часціна мовы

    Антанімічныя пары ўтвараюць назоўнікі, прыметнікі, дзеясловы, прыслоўі — абодва словы адной часціны мовы.

  4. Улічваем значэнне

    Да мнагазначнага слова антонім падбіраем па значэнні: мяккі хлеб — чэрствы, мяккі клімат — суровы.

  5. Не ва ўсіх ёсць антонімы

    Назвы дрэў, раслін, звяроў, птушак антонімаў не маюць.

  6. Выразная мова

    Антонімы робяць думку яркай, асабліва ў прыказках: Ліха перамелецца, дабро наступіць.

Памятка: разбор па кроках

Сыты → прыметнік, прымета — ці наеўся → супрацьлеглы бок → галодны.

  1. Вызначы часціну мовы слова. Антонім мусіць быць той жа часцінай мовы: сыты (прыметнік) — галодны (прыметнік).
  2. Высвятлі значэнне ў словазлучэнні. Мнагазначнае слова мае розныя антонімы: мяккі хлеб, мяккі клімат.
  3. Падбяры супрацьлеглае па той жа прымеце. Мяккі хлеб — чэрствы хлеб, мяккі клімат — суровы клімат.

Цяпер растлумач: Што такое антонімы і як правільна падабраць антонім да слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое антонімы?
2. Якая пара слоў — антонімы?
3. Якое слова лішняе ў радзе: выліць, наліць, даліць?
4. Падбяры антонім да слова «мяккі» пра хлеб.
5. Які антонім да слова «стары» пра дом?
6. У якой прыказцы няма антонімаў?
7. Да якой часціны мовы адносяцца антонімы «адлятаць — прылятаць»?
8. Да якога слова нельга падабраць антонім?
9. Які антонім да слова «шчаслівы»?
10. Як правільна напісаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑