Лексіка. Фразеалогія

§ 27. Амонімы (азнаямленне)

Знаёмімся з амонімамі — словамі, аднолькавымі па гучанні і напісанні, але рознымі па значэнні, — і вучымся адрозніваць іх ад мнагазначных слоў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У вершы У. Мазго журавель дастаў з калодзежа вядзерца. Хіба птушка можа гэта зрабіць? Не, тут журавель — прыстасаванне пры калодзежы. Птушку і прыстасаванне называюць аднолькава, але гэта розныя словы. Такія словы называюцца амонімамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое амонімы і чым яны адрозніваюцца ад мнагазначных слоў?

01

Мнагазначнае слова ці розныя словы?

Значэнні мнагазначнага слова хоць чым-небудзь падобныя паміж сабой, таму яны падаюцца ў адным слоўнікавым артыкуле.

Зорка — 1. Нябеснае цела, якое можна бачыць, у форме ззяючай кропкі. 2. перан. Пра дзеяча мастацтва, навукі. 3. Фігура з трохвугольнымі выступамі па акружнасці. Ва ўсіх значэннях ёсць агульнае: зорка ззяе, бачная здалёк, мае прамяні.

Журавель¹ — вялікая балотная птушка з доўгімі нагамі і доўгай шыяй. Журавель² — прыстасаванне пры калодзежы, якое служыць для даставання вады.

Паглядзім, як гэта працуе

Ірка ў студню зазірнула. Зорка ў студні патанула. Журавель дастаў вядзерца — зорка ў воблаках смяецца (У. Мазго).

Зорка — мнагазначнае слова. Журавель тут — прыстасаванне пры калодзежы. У слоўніку гэта асобнае слова з лічбай 2, а не значэнне слова «птушка».

02

Амонімы

Амонімы — словы адной і той жа часціны мовы, аднолькавыя па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні.

Лексічныя значэнні слоў-амонімаў не маюць нічога агульнага паміж сабой. Таму ў тлумачальным слоўніку амонімы падаюцца як розныя словы з асобнымі слоўнікавымі артыкуламі.

  • Бор¹ — хімічны элемент, які ўваходзіць у састаў многіх мінералаў.
  • Бор² — стары сасновы лес.
  • Бор³ — свердзел, які выкарыстоўваецца ў зубалячэбнай справе.
Паглядзім, як гэта працуе

Чайка¹ — вадаплаўная пералётная птушка. Чайка² — пласкадонная лодка. Паплавок¹ — лёгкі плаваючы прадмет, які прымацоўваецца да лёскі. Паплавок² — невялікі луг у пойме ракі.

Амонімы ў слоўніку пазначаюць лічбамі ўверсе справа (бор¹, бор², бор³): кожны — асобнае слова са сваім артыкулам.

Параўноўваем і заўважаем

Мнагазначнае слова і амонімы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаМнагазначнае словаАмонімы
Колькі слоўАдно слова з некалькімі значэнняміРозныя словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца
Сувязь значэнняўЗначэнні хоць чым-небудзь падобныяЗначэнні не маюць нічога агульнага
У тлумачальным слоўнікуАдзін артыкул, значэнні пад нумарамі 1, 2, 3Асобныя артыкулы: бор¹, бор², бор³
Прыкладзорка (на небе, кіназорка, фігура)журавель (птушка) — журавель (пры калодзежы)
03

Прыметы амонімаў

Каб упэўніцца, што словы — амонімы, правяраем іх прыметы: амонімы не маюць нічога агульнага ў лексічным значэнні, маюць розныя роднасныя словы, спалучаюцца з рознымі словамі, маюць розныя сінонімы і антонімы.

Прыметы амонімаўласка¹ласка²
Не маюць нічога агульнага ў лексічным значэнніпяшчотныя, цёплыя адносіныневялікая драпежная жывёліна
Маюць розныя роднасныя словыласкавы, лашчыцьласачка
Спалучаюцца з рознымі словамімацярынская ласкажвавая ласка
Маюць розныя сінонімы, антонімыпяшчота; грубасць—
Паглядзім, як гэта працуе

Кран не працуе. — Вадаправодны кран не працуе. Пад’ёмны кран не працуе.

Без дадатковых слоў незразумела, пра які кран ідзе гаворка. Залежныя словы (вадаправодны, пад’ёмны) адразу паказваюць, які амонім ужыты.

04

Амонімы ў тэксце

Значэнне амоніма ў сказе падказвае кантэкст. Амонімы часта выкарыстоўваюць у скорагаворках, загадках, жартах — для гульні слоў.

Аўсянка — птушка і аўсянка — каша з аўса; гасцінец — падарунак і гасцінец — вялікая дарога; норка — маленькая нара і норка — пушны звярок; гранат — паўднёвы плод і гранат — каштоўны камень; сон — стан адпачынку і сон — кветка.

Паглядзім, як гэта працуе

Пара коней цягне воз, гэта ўсё ж не паравоз. Паравоз бяжыць, гудзе, сто вазоў адзін вязе. … Паравоз каню — не пара (І. Муравейка).

Пара коней — два кані; пара ў катле — газ, у які ператвараецца вада пры кіпенні; не пара — не раўня. Аўтар гуляе амонімамі, і верш становіцца вясёлым.

Прасочваем шлях

Як адрозніць амонімы ад мнагазначнага слова

  1. Называем значэнні слова

    Высвятляем, што абазначае слова ў кожным сказе.

    чайка над морам — птушка; выплылі на чайцы — лодка

  2. Шукаем агульнае

    Ці падобныя прадметы па выглядзе, ролі, прымеце?

    птушка і пласкадонная лодка нічым не падобныя

  3. Правяраем прыметы

    Розныя роднасныя словы, розныя спалучэнні, розныя сінонімы.

    чаечка (птушка); пласкадонная чайка (лодка)

  4. Робім вывад і правяраем па слоўніку

    Няма агульнага — гэта амонімы з асобнымі артыкуламі.

    чайка¹, чайка² — амонімы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Амонімы ці мнагазначнае слова?

Разлажы пары. Калі значэнні нічым не падобныя — амонімы; калі паміж імі ёсць падабенства — гэта значэнні аднаго мнагазначнага слова.

Думай як філолаг

Адно слова ці два?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 200. Чаму зорку на небе і кіназорку лічаць значэннямі аднаго слова, а журавля-птушку і журавля пры калодзежы — рознымі словамі?

Зверыць разважанне

Значэнні слова зорка падобныя: і зорка на небе, і вядомы артыст «ззяюць», іх бачаць здалёк, імі захапляюцца. Таму гэта адно мнагазначнае слова з адным артыкулам у слоўніку. А ў лексічных значэннях журавель¹ (птушка) і журавель² (прыстасаванне для даставання вады) падручнік і слоўнік не бачаць нічога агульнага, таму гэта амонімы з асобнымі артыкуламі.

Практ. 203. Чаму да некаторых слоў-амонімаў нельга падабраць сінонімы і антонімы?

Зверыць разважанне

Сінонімы і антонімы падбіраюць да слоў, якія называюць прымету, пачуццё, дзеянне: ласка¹ (пяшчотныя адносіны) — сінонім пяшчота, антонім грубасць. А ласка² — назва жывёліны. Да назваў жывёл, раслін, прадметаў антонімаў няма, а сінонімаў часта таксама няма. Таму ў табліцы для ласка² стаіць працяжнік.

Практ. 206. Растлумач значэнні слова «пара» ў вершы І. Муравейкі «Пара коней цягне воз… А ў катле … пара. Паравоз каню — не пара».

Зверыць разважанне

Пара коней — два кані, якія ідуць разам. Пара ў катле — газ, у які ператвараецца вада пры кіпенні. Не пара — не раўня, не падыходзіць. Значэнні не маюць нічога агульнага, таму гэта амонімы. Аўтар гуляе імі, і верш атрымліваецца жартоўным.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое амонімы

    Словы адной часціны мовы, аднолькавыя па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні: бор¹, бор², бор³.

  2. Нічога агульнага

    Значэнні амонімаў не маюць нічога агульнага: журавель — птушка і журавель пры калодзежы.

  3. Асобныя артыкулы

    У тлумачальным слоўніку амонімы падаюцца як розныя словы з асобнымі слоўнікавымі артыкуламі.

  4. Не блытаем з мнагазначнасцю

    Значэнні мнагазначнага слова падобныя (зорка), значэнні амонімаў — не.

  5. Прыметы амонімаў

    Розныя роднасныя словы, розныя спалучэнні, розныя сінонімы і антонімы: ласкавы — ласачка.

  6. Кантэкст і гульня слоў

    Значэнне амоніма вызначаем па кантэксце; амонімы ўжываюць у загадках і скорагаворках.

Памятка: разбор па кроках

Паплавок → на лёсцы / луг каля ракі → агульнага няма → амонімы: паплавок¹, паплавок².

  1. Назаві значэнні слова ў сказах. Чайка над морам — птушка; рыбакі выплылі на чайцы — лодка.
  2. Шукай агульнае ў значэннях. Калі агульнага няма, гэта амонімы; калі ёсць падабенства — значэнні мнагазначнага слова.
  3. Правер па слоўніку. Амонімы падаюцца ў асобных артыкулах з лічбамі: чайка¹, чайка².

Цяпер растлумач: Што такое амонімы і чым яны адрозніваюцца ад мнагазначных слоў?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое амонімы?
2. Як амонімы падаюцца ў тлумачальным слоўніку?
3. Якая пара — амонімы?
4. Што значыць «бор» у сказе «Стаматолаг замяніў бор»?
5. Якое слова з верша У. Мазго мнагазначнае?
6. Што значыць «чайка» ў сказе «Рыбакі выплылі на чайцы ў мора»?
7. Чым амонімы адрозніваюцца ад значэнняў мнагазначнага слова?
8. Якое слова ў скорагаворцы К. Камейшы мае амонім?
9. Якая пара з табліцы паказвае, што амонімы маюць розныя роднасныя словы?
10. Як правільна напісаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑